Biografia Aleksandra Zelwerowicza
Dzieciństwo i edukacja
Aleksander Zelwerowicz urodził się 14 sierpnia 1877 roku w Lublinie, w kamienicy przy Rynku 3, jako syn Aleksandra, komisarza sądowego, i Bronisławy z Rydzewskich. Po śmierci ojca przeniósł się z matką do Warszawy, gdzie w 1886 roku rozpoczął naukę w rosyjskim IV Gimnazjum Męskim. Nie zdał egzaminów i musiał opuścić szkołę, a z kolejnej został wydalony „z wilczym biletem” za bywanie w teatrach ogródkowych. Maturę zdał ostatecznie w rosyjskim gimnazjum w Orle, po czym studiował w Szkole Handlowej Ludwika Kronenberga w Warszawie, jednocześnie ucząc się w Klasie Dykcji i Deklamacji przy Warszawskim Towarzystwie Muzycznym, którą ukończył w 1897 roku.
Kariera aktorska i reżyserska
Zadebiutował jeszcze jako amator w „Komedii omyłek” Szekspira w teatrze ogródkowym w Warszawie w 1896 roku. Po rocznym pobycie i studiach w Genewie, w 1899 roku trafił do Łodzi, do zespołu Michała Wołowskiego w teatrze „Victoria” – to był jego pierwszy w pełni zawodowy angaż. Po sezonie 1899/1900 przeniósł się do Teatru Miejskiego w Krakowie, gdzie występował do 1908 roku i gdzie ujawnił się jego talent komediowy i charakterystyczny, z czasem rozszerzony o role dramatyczne nasycone ironią i sarkazmem.
W latach 1908–1911 kierował teatrami w Łodzi (Teatr Victoria, potem Teatr Polski), a w latach 1913–1917 był aktorem i reżyserem Teatru Polskiego w Warszawie. Najbardziej ceniony okres jego twórczości teatralnej przypadł na sezon 1920/1921, gdy jako dyrektor Teatru Miejskiego w Łodzi zgromadził zespół, w którym występowali m.in. Stefan Jaracz i Kazimierz Junosza-Stępowski. W kolejnych latach związany był ponownie z Teatrem Polskim w Warszawie (z przerwami do 1955 roku), kierował też Teatrem na Pohulance w Wilnie (1929–1931) i Teatrem Narodowym w Warszawie (1938–1939), a gościnnie występował i reżyserował w Poznaniu, Wilnie, Lublinie, Rydze i Pradze. Jako reżyser specjalizował się głównie w komediach – Fredry i Blizińskiego – przygotowując łącznie ok. 280 przedstawień.
Twórca polskiego szkolnictwa teatralnego
Zelwerowicz zaczął wykładać już w 1918 roku, w warszawskiej Szkole Dramatycznej, a w latach 1923–1929 i 1931–1932 kierował Szkołą Dramatyczną przy Konserwatorium w Warszawie. Jego najważniejszym osiągnięciem pedagogicznym było doprowadzenie w 1932 roku do powstania Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej (PIST) – pierwszej polskiej nowoczesnej uczelni kształcącej zawodowo aktorów i reżyserów, którą kierował do 1936 roku.
Po wojnie, w latach 1945–1946, reaktywował Instytut w Łodzi, a w latach 1947–1948 był dyrektorem Państwowej Szkoły Dramatycznej w Warszawie. W 1949 roku, krótko, kierował Państwową Wyższą Szkołą Aktorską, a od 1950 roku, jako dziekan Wydziału Aktorskiego i wykładowca warszawskiej PWST, do śmierci w 1955 roku pełnił funkcję jej honorowego rektora. Uczył kilka pokoleń polskich aktorów przez niemal cztery dekady. Rok jego śmierci uczelnia upamiętniła, przyjmując imię Aleksandra Zelwerowicza – dziś nosi je warszawska Akademia Teatralna.
Wojna i pomoc Żydom
W 1940 roku, wskutek szykan ze strony władz okupacyjnych, Zelwerowicz opuścił Warszawę i przebywał w majątku Uleniec koło Grójca, a od lutego 1941 roku mieszkał i pracował w Domu Inwalidów Wojennych Polskiego Czerwonego Krzyża w Oryszewie, regularnie dojeżdżając do stolicy. Przesyłał paczki żywnościowe i pieniądze, pomagając utrzymać mieszkanie przy ulicy Szczyglej 9, gdzie jego córka ukrywała Żydów, w tym działacza Bundu i prezesa Rady Pomocy Żydom „Żegota” Leona Feinera. W październiku 1944 roku zapewnił schronienie do końca wojny Marii Nudel. Włączył się też w organizowanie schronisk dla uchodźców z powstania warszawskiego pod Sochaczewem. W 1977 roku, pośmiertnie, wraz z córką Heleną Zelwerowicz-Orchoń otrzymał od izraelskiego Instytutu Pamięci Jad Waszem tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.
Film i ostatnie lata
Zelwerowicz grał też w filmach, głównie w epizodycznych rolach charakterystycznych, od niemego kina („Przesądy”, 1912) po produkcje przedwojenne, takie jak „Dzieje grzechu” (1933), „Granica” (1938) czy „Doktór Murek” (1939). Po wojnie kontynuował pracę aktorską w Teatrze Polskim w Warszawie mimo postępującej choroby, która od 1948 roku prowadziła do niedowładu nóg i rąk. Ostatnią wielką rolą był Henryk Jaskrowicz w „Grzechu” Żeromskiego (1951, reż. Bohdan Korzeniewski), za którą otrzymał zespołową Nagrodę Państwową II stopnia. Mimo choroby po raz ostatni pojawił się w tej roli na scenie 13 lipca 1954 roku, podczas gościnnych występów Teatru Polskiego w Teatrze Narodów w Paryżu.
Zmarł 18 czerwca 1955 roku w Warszawie. Przed pogrzebem trumna z jego ciałem była wystawiona na widok publiczny w foyer Teatru Polskiego. Pochowany został z honorami państwowymi 21 czerwca 1955 roku w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.
Kalendarium kariery
- 1877Urodzony 14 sierpnia w Lublinie.
- 1896Amatorski debiut w „Komedii omyłek” Szekspira w teatrze ogródkowym w Warszawie.
- 1899Pierwszy w pełni zawodowy angaż – zespół Michała Wołowskiego w Łodzi.
- 1900Przechodzi do Teatru Miejskiego w Krakowie (do 1908).
- 1908Zostaje dyrektorem teatru w Łodzi (do 1911).
- 1918Zaczyna wykładać w Szkole Dramatycznej w Warszawie.
- 1920Obejmuje dyrekcję Teatru Miejskiego w Łodzi – najbardziej ceniony sezon jego kariery (1920/1921).
- 1927Żeni się z reżyserką Krystyną Severinówną.
- 1929Zostaje dyrektorem Teatru na Pohulance w Wilnie (do 1931).
- 1932Doprowadza do powstania Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej (PIST) i zostaje jego dyrektorem (do 1936).
- 1938Dyrektor Teatru Narodowego w Warszawie.
- 1940Opuszcza Warszawę wskutek szykan okupanta; zamieszkuje w Oryszewie.
- 1944Zapewnia schronienie Marii Nudel; finansuje ukrywanie Leona Feinera z „Żegoty” przez córkę.
- 1945Reaktywuje PIST w Łodzi.
- 1947Dyrektor Państwowej Szkoły Dramatycznej w Warszawie.
- 1949Zostaje honorowym rektorem warszawskiej PWST (do śmierci).
- 1951Ostatnia wielka rola – Henryk Jaskrowicz w „Grzechu” Żeromskiego, Teatr Polski.
- 1955Umiera 18 czerwca w Warszawie; PWST otrzymuje jego imię.
- 1977Pośmiertnie, wraz z córką Heleną, otrzymuje tytuł Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.
Najważniejsze role teatralne
| Rok | Rola | Spektakl / autor | Teatr |
|---|---|---|---|
| 1902 | Grabiec | „Balladyna”, J. Słowacki | Teatr Miejski, Kraków |
| 1905 | Czepiec | „Wesele”, S. Wyspiański | Teatr Miejski, Kraków |
| 1906 | Wojnicki | „Wujaszek Wania”, A. Czechow | Teatr Miejski, Kraków |
| 1909 | Damazy Żegota | „Pan Damazy”, J. Bliziński | Teatr Polski, Łódź |
| 1916 | Protasow | „Żywy trup”, L. Tołstoj | Teatr Polski, Warszawa |
| 1917 | Major | „Fantazy”, J. Słowacki | Teatr Polski, Warszawa |
| 1918 | Figaro | „Wesele Figara”, P.A. de Beaumarchais | Teatr Polski, Warszawa |
| 1921 | Argan | „Chory z urojenia”, Molier (reż. własna) | Teatr Polski, Warszawa |
| 1923 | Szambelan | „Pan Jowialski”, A. Fredro | Teatr Polski, Warszawa |
| 1926 | Horodniczy | „Rewizor”, N. Gogol | Teatr na Pohulance, Wilno |
| 1934 | Porfiry | „Zbrodnia i kara”, F. Dostojewski (reż. L. Schiller) | Teatr Polski, Warszawa |
| 1946 | Żebrak | „Elektra”, J. Giraudoux | Teatr Polski, Warszawa |
| 1947 | Inspektor Goole | „Pan Inspektor przyszedł”, J.B. Priestley | Teatr Polski, Warszawa |
| 1951 | Henryk Jaskrowicz | „Grzech”, S. Żeromski (reż. B. Korzeniewski) | Teatr Polski, Warszawa |
Filmografia – wybór
Film odgrywał w karierze Zelwerowicza rolę drugorzędną wobec teatru, a źródła nie podają obsadzonych przez niego postaci ani reżyserów tych produkcji – poniżej lista tytułów, w których wystąpił.
| Rok | Tytuł | Rola | Reżyseria |
|---|---|---|---|
| 1912 | Przesądy | – | – |
| 1922 | Rok 1863 | – | – |
| 1928 | Huragan | – | – |
| 1932 | Księżna Łowicka | – | – |
| 1933 | Dzieje grzechu | – | – |
| 1938 | Granica | – | – |
| 1939 | Doktór Murek | – | – |
| 1946/1957 | Dwie godziny | – | – |
Nagrody i odznaczenia
Odznaczenia państwowe
- Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (1954)
- Order Sztandaru Pracy I klasy (1949)
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1946)
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1925)
- Złoty Krzyż Zasługi – pięciokrotnie (1927, 1935, dwukrotnie 1946, 1953)
- Złoty Wawrzyn Akademicki (1937)
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955)
- Medal „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” (pośmiertnie, 1977)
Nagrody artystyczne
- Nagroda na Festiwalu Sztuk Radzieckich za rolę Marta Legusa w „Dwóch obozach” (1949)
- Państwowa Nagroda Artystyczna I stopnia za twórczą pracę artystyczną i działalność pedagogiczną (1950)
- Nagroda Państwowa II stopnia (zespołowa) za rolę Jaskrowicza w „Grzechu” (1951)
Życie prywatne i rodzina
Aleksander Zelwerowicz był trzykrotnie żonaty. Pierwszą żoną, od stycznia 1903 roku, była Emilia z Kulikowskich, która popełniła samobójstwo w 1909 roku; mieli córkę Helenę (Lenę), aktorkę, oraz syna Stanisława. Drugą żoną, od 3 lipca 1927 roku, była reżyserka Krystyna Severinówna. Trzecią, od 1951 roku, Maria Rozalia z Borowskich (1908–2009), która dożyła 101 lat.
Ciekawostki o Aleksandrze Zelwerowiczu
- Za bywanie w teatrach ogródkowych został jako uczeń wydalony ze szkoły „z wilczym biletem”.
- Jego dorobek to ok. 900 ról i ok. 280 wyreżyserowanych przedstawień.
- W 1932 roku doprowadził do powstania PIST – pierwszej nowoczesnej polskiej szkoły teatralnej.
- Podczas okupacji finansował ukrywanie Żydów, w tym Leona Feinera z „Żegoty”; w 1977 roku pośmiertnie otrzymał wraz z córką Heleną tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.
- Trumna z jego ciałem była przed pogrzebem wystawiona na widok publiczny w foyer Teatru Polskiego.
- Jego trzecia żona, Maria Rozalia z Borowskich, dożyła 101 lat (1908–2009).
- Od 1985 roku miesięcznik „Teatr” przyznaje Nagrodę im. Aleksandra Zelwerowicza dla najlepszej aktorki i najlepszego aktora sezonu.
- W 2015 roku Poczta Polska wydała znaczek pocztowy z jego podobizną w serii „Ludzie kina i teatru”.
Aleksander Zelwerowicz – pytania i odpowiedzi
Ile lat miał Aleksander Zelwerowicz?
Urodził się 14 sierpnia 1877 roku w Lublinie, a zmarł 18 czerwca 1955 roku w Warszawie w wieku 77 lat.
Dlaczego warszawska Akademia Teatralna nosi imię Zelwerowicza?
Bo to on w 1932 roku doprowadził do powstania Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej – pierwszej nowoczesnej polskiej uczelni kształcącej aktorów i reżyserów – i kierował nią oraz jej powojennymi kontynuacjami niemal do końca życia. Uczelnia otrzymała jego imię w 1955 roku.
Ile ról zagrał Aleksander Zelwerowicz?
Jego dorobek twórczy obejmuje około 900 ról, a jako reżyser przygotował około 280 przedstawień.
Czy Aleksander Zelwerowicz pomagał Żydom podczas wojny?
Tak. Finansował ukrywanie osób w mieszkaniu córki przy ulicy Szczyglej w Warszawie, w tym Leona Feinera z Rady Pomocy Żydom „Żegota”, a w październiku 1944 roku zapewnił schronienie Marii Nudel. W 1977 roku, pośmiertnie, wraz z córką Heleną otrzymał tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.
Gdzie pochowany jest Aleksander Zelwerowicz?
W Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. Pochowano go z honorami państwowymi 21 czerwca 1955 roku.
Ile razy Aleksander Zelwerowicz był żonaty?
Trzykrotnie – z Emilią z Kulikowskich (od 1903), reżyserką Krystyną Severinówną (od 1927) i Marią Rozalią z Borowskich (od 1951).
Zobacz także
- Lista polskich aktorów
- Teatr Polski w Warszawie
- Teatry w Warszawie
- Jan Englert
- Tadeusz Łomnicki
- Andrzej Łapicki
Źródła
- Aleksander Zelwerowicz – Wikipedia
pl.wikipedia.org/wiki/Aleksander_Zelwerowicz - Aleksander Zelwerowicz – FilmPolski.pl
filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=1112209 - Aleksander Zelwerowicz – Filmweb
filmweb.pl/person/Aleksander+Zelwerowicz-44996 - Aleksander Zelwerowicz – FDB.pl
fdb.pl/osoba/126811-aleksander-zelwerowicz - Aleksander Zelwerowicz – Encyklopedia Teatru Polskiego (role sceniczne, funkcje pedagogiczne)
encyklopediateatru.pl/osoby/13718/aleksander-zelwerowicz - Zdjęcie: Nieznany autor, 1930, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0
commons.wikimedia.org/wiki/File:Aleksander_Zelwerowicz_(1930).jpg
creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl