Biografia Franciszka Pieczki
Dzieciństwo i edukacja
Franciszek Maksymilian Pieczka urodził się 18 stycznia 1928 roku w Godowie na Górnym Śląsku, jako najmłodszy z sześciorga rodzeństwa. Był synem Walerii z domu Popek i Franciszka (seniora), uczestnika powstań śląskich. Ponieważ ojciec był kościelnym, przyszły aktor grywał na organach w miejscowym kościele, pracował na roli i wypasał krowy nad Olzą. Po wojnie pracował jako górnik dołowy, przeżywając w pracy oberwanie się stropu chodnika. Za namową ojca rozpoczął studia na politechnice w Gliwicach, jednak po miesiącu wybrał studia aktorskie. W 1954 roku uzyskał dyplom Wydziału Aktorskiego Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie.
Kariera teatralna
Zaraz po studiach, w sezonie 1954/1955, trafił do Teatru Dolnośląskiego w Jeleniej Górze, gdzie 5 czerwca 1954 roku zadebiutował rolą Majstra w „Szekspirze pilnie poszukiwanym” Heinara Kipphardta. Mimo propozycji angażu do Teatru Polskiego w Warszawie od Arnolda Szyfmana, przeniósł się do Teatru Ludowego w Nowej Hucie, prowadzonego przez Krystynę Skuszankę, gdzie grał w latach 1955–1964 role takie jak Senator w „Dziadach”, Horodniczy w „Rewizorze” i Lennie w „Myszach i ludziach”. Następnie był aktorem Starego Teatru w Krakowie prowadzonego przez Zygmunta Hübnera, gdzie szczególnie cenił rolę Woyzecka. W 1969 roku przeniósł się do warszawskiego Teatru Dramatycznego, gdzie zagrał Marchołta w utworze Jana Kasprowicza. W latach 1975–2015 był aktorem Teatru Powszechnego w Warszawie – w 2008 roku stworzył tam kreację Ala Lewisa w „Słonecznych chłopcach” Neila Simona (reż. Maciej Wojtyszko), za którą otrzymał Nagrodę im. Cypriana Kamila Norwida.
Kariera filmowa
Pierwszą rolę filmową dostał u Andrzeja Wajdy w „Pokoleniu” (1954). Zagrał potem w „Matce Joannie od Aniołów” Jerzego Kawalerowicza (1960) i „Rękopisie znalezionym w Saragossie” Wojciecha Jerzego Hasa (1964); z powodu obowiązków scenicznych zrezygnował z roli Wokulskiego w „Lalce” tego samego reżysera. Przełomem w karierze ekranowej była rola Gustlika Jelenia, ładowniczego czołgu „Rudy”, w serialu „Czterej pancerni i pies” (1966–1970), dzięki której – wraz z Januszem Gajosem, Włodzimierzem Pressem i Romanem Wilhelmim – zdobył wielką sympatię widzów. Tytułowa rola w filmie Witolda Leszczyńskiego „Żywot Mateusza” (1967) przyniosła mu Srebrnego Hugo za najlepszą kreację męską na MFF w Chicago.
Jako przywódca górników Hubert Siersza w „Perle w koronie” Kazimierza Kutza (1971) otrzymał nagrodę na Lubuskim Lecie Filmowym w Łagowie. Zagrał też Czepca w „Weselu” Wajdy (1972), proboszcza w „Chłopach” Jana Rybkowskiego (1973), starego Kiemlicza w „Potopie” Jerzego Hoffmana (1973–1974), rolę w „Ziemi obiecanej” (1974), dziada w „Konopielce” Leszczyńskiego (1981) oraz karczmarza Taga w „Austerii” (1982). Za tytułową rolę w „Jańciu Wodniku” (1993) został obsypany nagrodami, m.in. na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni oraz na festiwalu w Moskwie. Później zagrał m.in. w „Dwóch księżycach” Andrzeja Barańskiego (1993), „Szabli od komendanta” (1995) i „Historii kina w Popielawach” (1998) Jana Jakuba Kolskiego oraz Piotra Apostoła w „Quo vadis” Jerzego Kawalerowicza (2001).
Dubbing
Jako aktor dubbingowy użyczył głosu m.in. Mateuszowi Cuthbertowi w „Ani z Zielonego Wzgórza” (1979), Guliwerowi w bajce „Guliwer w Krainie Liliputów” (1989), Świętemu Mikołajowi w „Opowieściach z Narnii: Lwie, czarownicy i starej szafie” (2005) oraz Lor San Tekce w „Gwiezdnych wojnach: Przebudzeniu Mocy” (2015) i „Lego Gwiezdnych wojnach: Przebudzeniu Mocy” (2016).
Ostatnie lata
Franciszek Pieczka był honorowym obywatelem gminy Godów (tytuł przyznano w 2008 roku). W 2016 roku wsparł akcję walki ze smogiem na rodzinnym Górnym Śląsku, występując w klipie „Nie truj sąsiada!” nagranym z miastem Wodzisław Śląski. 11 listopada 2017 roku został odznaczony najwyższym polskim odznaczeniem państwowym – Orderem Orła Białego. Jest bohaterem dwóch książek biograficznych Dariusza Domańskiego.
Kalendarium kariery
- 1928Urodzony 18 stycznia w Godowie na Górnym Śląsku.
- 1954Dyplom PWST w Warszawie. Debiut teatralny w Jeleniej Górze i filmowy w „Pokoleniu” Wajdy.
- 1955Przenosi się do Teatru Ludowego w Nowej Hucie. 17 lipca żeni się z Henryką Witkowską.
- 1960Rola w „Matce Joannie od Aniołów” Jerzego Kawalerowicza.
- 1964„Rękopis znaleziony w Saragossie” Hasa. Zostaje aktorem Starego Teatru w Krakowie.
- 1966Rozpoczyna rolę Gustlika w „Czterej pancerni i pies” (do 1970).
- 1967Tytułowa rola w „Żywocie Mateusza” – Srebrny Hugo na MFF w Chicago.
- 1969Przenosi się do Teatru Dramatycznego w Warszawie.
- 1971Nagroda w Łagowie za „Perłę w koronie” Kutza.
- 1972Rola Czepca w „Weselu” Andrzeja Wajdy.
- 1974Rola w „Ziemi obiecanej” Wajdy.
- 1975Dołącza do zespołu Teatru Powszechnego w Warszawie (do 2015).
- 1981Rola w „Konopielce” Witolda Leszczyńskiego.
- 1993Tytułowa rola w „Jańciu Wodniku” – nagrody w Gdyni i Moskwie.
- 2001Rola Piotra Apostoła w „Quo vadis” Kawalerowicza.
- 2004Umiera żona Henryka.
- 2008Nagroda im. Norwida za „Słonecznych chłopców”. Honorowy obywatel Godowa.
- 2011Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski.
- 201711 listopada odznaczony Orderem Orła Białego.
- 2022Umiera 23 września w Warszawie, w wieku 94 lat.
Najważniejsze role teatralne
| Rok | Rola | Spektakl / autor | Teatr |
|---|---|---|---|
| 1954 | Majster | „Szekspir pilnie poszukiwany”, H. Kipphardt | Teatr Dolnośląski, Jelenia Góra |
| 1955 | Adam | „Dom na Twardej”, K. Korcelli | Teatr Dolnośląski, Jelenia Góra |
| 1955 | Jan Kanty Doręba | „Gwałtu, co się dzieje!”, A. Fredro | Teatr Dolnośląski, Jelenia Góra |
| 1955–1964 | Senator | „Dziady”, A. Mickiewicz | Teatr Ludowy, Nowa Huta |
| 1955–1964 | Horodniczy | „Rewizor”, M. Gogol | Teatr Ludowy, Nowa Huta |
| 1955–1964 | Lennie | „Myszy i ludzie”, J. Steinbeck | Teatr Ludowy, Nowa Huta |
| – | Woyzeck | „Woyzeck”, G. Büchner | Stary Teatr, Kraków |
| 1969 | Marchołt | utwór J. Kasprowicza | Teatr Dramatyczny, Warszawa |
| 2008 | Al Lewis | „Słoneczni chłopcy”, N. Simon | Teatr Powszechny, Warszawa |
Filmografia – wybór
| Rok | Tytuł | Rola | Reżyseria |
|---|---|---|---|
| 1954 | Pokolenie | rola (debiut) | Andrzej Wajda |
| 1960 | Matka Joanna od Aniołów | rola | Jerzy Kawalerowicz |
| 1964 | Rękopis znaleziony w Saragossie | rola | Wojciech Jerzy Has |
| 1966–1970 | Czterej pancerni i pies | Gustlik Jeleń | Konrad Nałęcki |
| 1967 | Żywot Mateusza | Mateusz (rola tytułowa) | Witold Leszczyński |
| 1971 | Perła w koronie | Hubert Siersza | Kazimierz Kutz |
| 1972 | Wesele | Czepiec | Andrzej Wajda |
| 1973 | Chłopi | proboszcz | Jan Rybkowski |
| 1973–1974 | Potop | stary Kiemlicz | Jerzy Hoffman |
| 1974 | Ziemia obiecana | Müller | – |
| 1981 | Konopielka | dziad, Pan Bóg we śnie Kaziuka | Witold Leszczyński |
| 1982 | Austeria | karczmarz Tag | – |
| 1993 | Jańcio Wodnik | rola tytułowa | – |
| 1993 | Dwa księżyce | rola | Andrzej Barański |
| 1995 | Szabla od komendanta | rola | Jan Jakub Kolski |
| 2001 | Quo vadis | Piotr Apostoł | Jerzy Kawalerowicz |
Nagrody i odznaczenia
Odznaczenia państwowe
- Order Orła Białego (2017)
- Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (2011)
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1998)
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1975)
- Złoty Medal „Zasłużony Kulturze – Gloria Artis” (2008)
- Złoty Krzyż Zasługi (1974)
- Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1980)
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955)
- Medal 40-lecia Polski Ludowej
- Odznaka „Honoris Gratia” (2013)
Nagrody artystyczne
- Srebrny Hugo na MFF w Chicago za „Żywot Mateusza” (1969)
- Nagroda za „Perłę w koronie” na Lubuskim Lecie Filmowym w Łagowie (1972)
- Nagroda za „Słońce wschodzi raz na dzień” w Łagowie (1972)
- Nagroda za rolę w „Bliźnie” na FPFF w Gdańsku (1976)
- Złoty Ekran za rok 1984 za rolę w „Blisko, coraz bliżej”
- Nagroda za „Jańcia Wodnika” na FPFF w Gdyni (1993)
- Wielki Splendor (1996)
- Doroczna Nagroda Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – nagroda honorowa (2009)
- Nagroda im. Cypriana Kamila Norwida w kategorii Teatr (2009)
- Polska Nagroda Filmowa Orzeł za osiągnięcia życia (2015)
- Śląska Nagroda im. Juliusza Ligonia (2015)
- Wielka Nagroda Festiwalu „Dwa Teatry” w Sopocie (2018)
- Nagroda im. Przemysława Gintrowskiego (2018)
- Doroczna Nagroda Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego za całokształt twórczości (2019)
Życie prywatne
Przez blisko 50 lat, od 17 lipca 1955 roku, żoną Franciszka Pieczki była Henryka z domu Witkowska, która zmarła w 2004 roku. Aktor był katolikiem, często udzielał wywiadów tygodnikowi „Gość Niedzielny”. Mieszkał w warszawskiej Falenicy.
Zmarł 23 września 2022 roku w Warszawie. 29 września 2022 roku, po mszy świętej w kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa w Warszawie, został pochowany w grobie rodzinnym na cmentarzu w Aleksandrowie. Uroczystości miały charakter państwowy, uczestniczył w nich prezydent RP Andrzej Duda.
Ciekawostki o Franciszku Pieczce
- W plebiscycie tygodnika „Polityka” na najważniejszych polskich aktorów XX wieku zajął 10. miejsce.
- Zrezygnował z roli Wokulskiego w „Lalce” Wojciecha Jerzego Hasa z powodu obowiązków scenicznych.
- Jako dziecko grywał na organach w kościele w Godowie, bo jego ojciec był kościelnym.
- Pracował jako górnik dołowy i przeżył zawalenie się stropu chodnika kopalni.
- Rozpoczął studia na politechnice w Gliwicach, ale po miesiącu przeniósł się na studia aktorskie.
- Był honorowym obywatelem gminy Godów (tytuł od 2008 roku).
- W 2016 roku wystąpił w antysmogowym klipie „Nie truj sąsiada!” nagranym z miastem Wodzisław Śląski.
- Jest bohaterem dwóch książek biograficznych Dariusza Domańskiego.
Franciszek Pieczka – pytania i odpowiedzi
Ile lat miał Franciszek Pieczka?
Urodził się 18 stycznia 1928 roku w Godowie i zmarł 23 września 2022 roku w Warszawie, mając 94 lata.
Z jakich ról jest najbardziej znany Franciszek Pieczka?
Przede wszystkim z roli Gustlika Jelenia w serialu „Czterej pancerni i pies” (1966–1970), tytułowej roli w „Żywocie Mateusza” (1967, Srebrny Hugo w Chicago) oraz tytułowej roli w „Jańciu Wodniku” (1993).
W jakich teatrach grał Franciszek Pieczka?
W Teatrze Dolnośląskim w Jeleniej Górze (1954), Teatrze Ludowym w Nowej Hucie (1955–1964), Starym Teatrze w Krakowie, Teatrze Dramatycznym w Warszawie (od 1969) i Teatrze Powszechnym w Warszawie, gdzie występował w latach 1975–2015.
Jakie role dubbingowe grał Franciszek Pieczka?
Użyczył głosu Mateuszowi Cuthbertowi w „Ani z Zielonego Wzgórza” (1979), Świętemu Mikołajowi w „Opowieściach z Narnii: Lwie, czarownicy i starej szafie” (2005) oraz Lor San Tekce w „Gwiezdnych wojnach: Przebudzeniu Mocy” (2015).
Jakie nagrody i odznaczenia otrzymał Franciszek Pieczka?
Najwyższe polskie odznaczenie państwowe – Order Orła Białego (2017), a wcześniej Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (2011) i Złoty Medal Zasłużony Kulturze – Gloria Artis (2008). Za rolę w „Żywocie Mateusza” otrzymał Srebrnego Hugo na festiwalu w Chicago (1969).
Czy Franciszek Pieczka był żonaty?
Tak, przez blisko 50 lat, od 17 lipca 1955 roku, jego żoną była Henryka z domu Witkowska, która zmarła w 2004 roku.
Jak zmarł i gdzie został pochowany Franciszek Pieczka?
Zmarł 23 września 2022 roku w Warszawie. Pogrzeb miał charakter państwowy, a uczestniczył w nim prezydent RP Andrzej Duda. Został pochowany w grobie rodzinnym na cmentarzu w Aleksandrowie.
Zobacz także
- Lista polskich aktorów
- Teatry w Warszawie
- Teatry w Krakowie
- Janusz Gajos
- Daniel Olbrychski
- Jerzy Trela
Źródła
- Franciszek Pieczka – Wikipedia
pl.wikipedia.org/wiki/Franciszek_Pieczka - Franciszek Pieczka – FilmPolski.pl
filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=11158 - Franciszek Pieczka – Filmweb
filmweb.pl/person/Franciszek+Pieczka-412 - Franciszek Pieczka – FDB.pl
fdb.pl/osoba/4092-franciszek-pieczka - Magdalena Jaros, „Ty pieronie! Biografia Franciszka Pieczki”, Dom Wydawniczy Rebis 2022, ISBN 978-83-818-8609-3.
- Zdjęcie: Stanisław Błaszczyna, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0
commons.wikimedia.org/wiki/File:Franciszek_Pieczka_in_2015.jpg
creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl