Gustaw Holoubek

Biografia Gustawa Holoubka

Dzieciństwo, wojna i edukacja

Gustaw Holoubek urodził się 21 kwietnia 1923 roku w Krakowie. Był jedynym dzieckiem Czecha Gustawa, który osiedlił się w Polsce po I wojnie światowej i ożenił się z owdowiałą Eugenią Estreicher; miał pięcioro przyrodniego rodzeństwa. W młodości grał w piłkę nożną w juniorach Cracovii. W 1939 roku, tuż po zdaniu matury, na ochotnika zaciągnął się do wojska i wziął udział w kampanii wrześniowej jako żołnierz 20 Pułku Piechoty Ziemi Krakowskiej. Dostał się do niewoli i trafił do obozu jenieckiego w Magdeburgu, a następnie do fortu w Toruniu, gdzie zachorował na gruźlicę. W kwietniu 1940 roku został zwolniony po interwencji matki, powołującej się na zasługi ojca z I wojny światowej. Okupację przetrwał w Krakowie, pracując w miejscowej gazowni.

W 1945 roku rozpoczął naukę w Studiu Aktorskim przy Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, a w 1947 roku ukończył Państwowe Studio Dramatyczne (przekształcone później w Państwową Wyższą Szkołę Teatralną). 9 lipca 1947 roku zdał egzamin do ZASP, przedstawiając wraz z Haliną Gryglaszewską scenę z „Sędziów” Stanisława Wyspiańskiego i otrzymując ocenę celującą.

Teatr Śląski w Katowicach

Na scenie zadebiutował 1 marca 1947 roku rolą Charysa w „Odysie u Feaków” Stefana Flukowskiego w Starym Teatrze w Krakowie. W latach 1949–1956 pracował jako kierownik artystyczny, reżyser i aktor Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach. Zagrał tam m.in. doktora Ranka w „Domu lalki” Henrika Ibsena (1954) oraz – jako reżyser i wykonawca w jednej osobie – tytułową rolę w „Fantazym” Juliusza Słowackiego (1955). Za role w Teatrze Śląskim otrzymał w latach 1952–1953 dwukrotnie Nagrodę Państwową III stopnia.

Warszawa: Teatr Dramatyczny i Teatr Narodowy

Po przenosinach do Warszawy zagrał m.in. sędziego Custa w „Trądzie w pałacu sprawiedliwości” Ugo Bettiego (1958, Teatr Polski) i Goetza w „Diable i Panu Bogu” Sartre'a (1960, Teatr Dramatyczny). W 1962 roku sam wyreżyserował „Hamleta” Szekspira, grając tytułową rolę. W 1967 roku zagrał Gustawa-Konrada w „Dziadach” Adama Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka w Teatrze Narodowym – przedstawieniu, którego zdjęcie z afisza przez władze wywołało demonstracje studenckie i zapoczątkowało wydarzenia marcowe 1968 roku. W 1975 i 1977 roku, w reżyserii Jerzego Jarockiego w Teatrze Dramatycznym, zagrał Skrzypka w „Rzeźni” Sławomira Mrożka oraz tytułową rolę w „Królu Learze” Szekspira, za co otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia (1978). W 1981 roku rola Superiusza w „Pieszo” Mrożka wywołała protest środowisk wojskowych, publikujących list otwarty w „Żołnierzu Wolności”.

Przez wiele lat pełnił funkcję dyrektora Teatru Dramatycznego w Warszawie; został odwołany w styczniu 1983 roku w wyniku konfliktu z ówczesnymi władzami. Wykładał też w warszawskiej Akademii Teatralnej. Po 1989 roku występował głównie w Teatrze Ateneum, m.in. w „Małej apokalipsie” według Tadeusza Konwickiego (1989, reż. Krzysztof Zaleski) oraz jako Prospero w „Burzy” Szekspira (1991). Ostatnią rolę – Starego Aktora w „Wyzwoleniu” Wyspiańskiego – zagrał w 2007 roku, na rok przed śmiercią.

Film i Teatr Telewizji

W filmie zadebiutował rolą Feliksa Dzierżyńskiego w „Żołnierzu zwycięstwa” (1953) Wandy Jakubowskiej. Pod koniec lat 50. stworzył głośne kreacje w „Pętli” (1957) i „Pożegnaniach” (1958) Wojciecha Jerzego Hasa, a później w jego „Rękopisie znalezionym w Saragossie” (1965) i „Sanatorium pod Klepsydrą” (1973). Z reżyserem Tadeuszem Konwickim, z którym się przyjaźnił, zrealizował surrealistyczne „Jak daleko stąd, jak blisko” (1971) i „Lawę” (1989). Zagrał też w „Prawie i pięści” Jerzego Hoffmana (1964), „Blaszanym bębenku” Volkera Schlöndorffa (1979), „Mistrzu i Małgorzacie” jako Woland (1988) oraz senatora Kisiela w „Ogniem i mieczem” Jerzego Hoffmana (1999). Łącznie zagrał ponad 50 ról filmowych.

Jako reżyser nakręcił nowelę „Czas przybliża, czas oddala” (pierwszą część cyklu „Spóźnieni przechodnie”, 1962) oraz „Mazepę” (1975) według Słowackiego. Zagrał w blisko stu przedstawieniach Teatru Telewizji, współpracując m.in. z Adamem Hanuszkiewiczem, Andrzejem Wajdą, Janem Englertem i Krzysztofem Kieślowskim (w „Kartotece” Różewicza, 1979). Jako reżyser Teatru Telewizji przeniósł na ekran m.in. „Hamleta” (1974), „Kordiana” (1980), „Na dnie” Gorkiego (1994) i „Króla Edypa” Sofoklesa (2005).

Działalność publiczna

Od 1971 roku był członkiem Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie. W latach 1976 i 1980 uzyskiwał mandat posła na Sejm PRL z ramienia Frontu Jedności Narodu; zrezygnował z niego w 1982 roku po wprowadzeniu stanu wojennego. W latach 1989–1991 był senatorem I kadencji, wybranym z ramienia Komitetu Obywatelskiego (w trakcie kadencji związanym kolejno z Ruchem Obywatelskim Akcja Demokratyczna i Unią Demokratyczną). Od 1994 roku należał do Polskiej Akademii Umiejętności. Napisał dwie książki: „Teatr jest światem” (1986, z Andrzejem Hausbrandtem) i „Wspomnienia z niepamięci” (1999).

Kalendarium kariery

• 1923Urodzony 21 kwietnia w Krakowie.
• 1939Udział w kampanii wrześniowej, niewola, obozy jenieckie w Magdeburgu i Toruniu.
• 1947Dyplom Państwowego Studia Dramatycznego. Debiut teatralny w Starym Teatrze w Krakowie.
• 1949Obejmuje kierownictwo artystyczne Teatru Śląskiego w Katowicach.
• 1953Debiut filmowy w „Żołnierzu zwycięstwa”.
• 1955Reżyseria i główna rola w „Fantazym” Słowackiego w Katowicach.
• 1960Rola Goetza w „Diable i Panu Bogu” w Teatrze Dramatycznym w Warszawie.
• 1962Reżyseria i tytułowa rola w „Hamlecie”.
• 1965Rola w „Rękopisie znalezionym w Saragossie” Wojciecha Hasa.
• 1967Gustaw-Konrad w „Dziadach” Dejmka – przedstawienie zdjęte z afisza, iskra wydarzeń marcowych 1968.
• 1971„Jak daleko stąd, jak blisko” Tadeusza Konwickiego.
• 1976Zostaje posłem na Sejm PRL VII kadencji.
• 1977Tytułowa rola w „Królu Learze” w reż. Jerzego Jarockiego.
• 1983Odwołany ze stanowiska dyrektora Teatru Dramatycznego w Warszawie.
• 1988Rola Wolanda w „Mistrzu i Małgorzacie”.
• 1989Senator I kadencji z ramienia Komitetu Obywatelskiego. „Mała apokalipsa” w Teatrze Ateneum.
• 1994Super Wiktor za całokształt twórczości i Prix Italia za „Księcia Homburga”.
• 1999Rola senatora Kisiela w „Ogniem i mieczem” Jerzego Hoffmana.
• 2005Złoty Medal „Zasłużony Kulturze – Gloria Artis”.
• 2008Umiera 6 marca w Warszawie. Pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego.

Najważniejsze role teatralne

Filmografia – wybór

Nagrody i odznaczenia

Odznaczenia państwowe

Nagrody artystyczne

Życie prywatne i rodzina

Gustaw Holoubek był trzykrotnie żonaty. Z pierwszą żoną, aktorką Danutą Kwiatkowską, miał córkę Ewę, aktorkę lalkarkę związaną z Teatrem Lalek Guliwer. Na planie filmu „Pożegnania” poznał swoją drugą żonę, Marię Wachowiak, z którą miał córkę Magdalenę. W 1973 roku ożenił się z aktorką Magdaleną Zawadzką, z którą miał syna Jana, operatora filmowego. Przez całe życie kibicował krakowskiej Cracovii, w której juniorach grał w piłkę nożną w młodości. Zmarł 6 marca 2008 roku w Warszawie i został pochowany 12 marca na cmentarzu Powązkowskim.

Ciekawostki o Gustawie Holoubku

• Zdjęcie „Dziadów” w jego roli z afisza Teatru Narodowego w 1968 roku uznaje się za bezpośredni impuls do wybuchu wydarzeń marcowych.
• W młodości grał w piłkę nożną w juniorach Cracovii i pozostał jej kibicem do końca życia.
• Jako jeniec wojenny przeszedł obozy w Magdeburgu i Toruniu, gdzie zachorował na gruźlicę, z którą zmagał się potem przez lata.
• Był jednym z niewielu polskich aktorów, którzy łączyli funkcję dyrektora teatru, reżysera, aktywnego aktora i parlamentarzysty.
• Za rolę w „Księciu Homburgu” Heinricha von Kleista otrzymał w 1994 roku międzynarodową nagrodę Prix Italia.
• Był autorem dwóch książek: „Teatr jest światem” (1986) i „Wspomnienia z niepamięci” (1999).
• Jego syn Jan Holoubek jest cenionym operatorem i reżyserem filmowym.

Gustaw Holoubek – pytania i odpowiedzi

Zobacz także

• Lista polskich aktorów
• Jan Englert
• Zbigniew Cybulski
• Jerzy Trela
• Jan Peszek
• Teatry w Warszawie
• Teatry w Polsce

Źródła

• Gustaw Holoubek – Wikipedia
  pl.wikipedia.org/wiki/Gustaw_Holoubek
• Gustaw Holoubek – FilmPolski.pl
  filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=112622
• Gustaw Holoubek – Filmweb
  filmweb.pl/person/Gustaw.Holoubek-242
• Gustaw Holoubek – FDB.pl
  fdb.pl/osoba/29193-gustaw-holoubek
• Gustaw Holoubek – IMDb
  imdb.com/name/nm0392250/
• Zdjęcie: Edward Hartwig, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0
  commons.wikimedia.org/wiki/File:Gustaw_Holoubek_(portret).jpg
  creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl

Ostatnia aktualizacja: 20.09.2026