Henryk Bista

Biografia Henryka Bisty

Dzieciństwo i edukacja

Henryk Bista urodził się 12 marca 1934 roku w Kochłowicach (dziś dzielnica Rudy Śląskiej) jako syn Mikołaja i Walerii z domu Grzebelus. Jego starszy brat Stanisław (1929–1985) został księdzem. W 1952 roku ukończył szkołę średnią w Katowicach. Droga do zawodu aktora nie była prosta – najpierw rozpoczął studia na Wydziale Mechanicznym Politechniki Śląskiej w Gliwicach, potem próbował architektury na politechnikach w Krakowie i Warszawie. Ostatecznie w 1958 roku ukończył Wydział Aktorski Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie, broniąc dyplomu rolami Teofila i Lokaja w „Głupim Jakubie” Tadeusza Rittnera.

Ateneum, Lublin i powrót na Wybrzeże

Zawodowo zadebiutował 1 października 1958 roku w warszawskim Teatrze Ateneum rolą Arlekina w „Lekarzu mimo woli” Moliera, w reżyserii Jerzego Rakowieckiego. W Ateneum grał do 1960 roku, m.in. Sędziego śledczego w „Procesie” Kafki i Świętego Gwalberta w „Lilli Wenedzie” Słowackiego, w przedstawieniach Aleksandra Bardiniego i Jana Kulczyńskiego. W latach 1960–1962 był aktorem Teatru im. Juliusza Osterwy w Lublinie, gdzie zagrał m.in. Jima Tyrone’a w „Księżyc świeci nieszczęśliwym” Eugene’a O’Neilla – rola przyniosła mu pierwsze wyróżnienie, na II Kaliskich Spotkaniach Teatralnych w 1962 roku.

Blisko trzydzieści lat w Teatrze Wybrzeże

W 1962 roku, za sprawą Jerzego Golińskiego, ówczesnego dyrektora artystycznego, trafił do Teatru Wybrzeże w Gdańsku, z którym – z przerwą na sezon 1977/1978, gdy grał gościnnie w Teatrze na Woli w Warszawie – pozostał związany do 1992 roku. To właśnie tam zagrał ponad 80 ról i najsilniej zaznaczył swoją obecność w historii polskiego teatru. Jego pozycja w zespole umocniła się po roli Łazarza w prapremierowej „Tragedii o bogaczu i Łazarzu” w reżyserii Tadeusza Minca (1968), nagrodzonej na Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu.

Największe kreacje zagrał w przedstawieniach Stanisława Hebanowskiego, m.in. Adwokata w „Maleńkiej Alicji” Albeego (1971), Gorgoniusza w „Cyganerii warszawskiej” Nowaczyńskiego (1975) i Gospodarza w „Weselu” Wyspiańskiego (1976), a także w spektaklach Marka Okopińskiego, Macieja Prusa, Ryszarda Majora i Krzysztofa Babickiego. Dzięki ostrym rysom twarzy, szczupłej sylwetce i dużej ruchliwości mimiki i gestu szybko przylgnęła do niego etykieta „aktora demonicznego”. Wśród najważniejszych ról tego typu były: Lucyfer w „Tragedii człowieka” Imre Madácha (1971), Duch zły w „Nie-Boskiej komedii” Krasińskiego (1973), Jagon w „Otellu” Szekspira (1972) oraz przede wszystkim Lucyfer w „Samuelu Zborowskim” Słowackiego (1977), gdzie mówił dwunastominutowy monolog jak mistrzowską mowę demagoga.

Mimo tej etykiety Bista był aktorem wszechstronnym – grał role komediowe (Papkin w „Zemście” Fredry, 1982), gombrowiczowskie (Pijak w „Ślubie”, 1982; Profesor w „Operetce”, 1984) i dramatyczne, w tym tytułowego Makbeta (1980) i Gustawa-Konrada w „Dziadach” w reżyserii Macieja Prusa (1979). Z Teatrem Wybrzeże pożegnał się w 1989 roku rolą Gotorpowa w „Leninie” Wacława Grubińskiego, w reżyserii Krzysztofa Babickiego.

Warszawa i Teatr Współczesny

Na początku lat 90. przeniósł się do Warszawy – głównie ze względu na pracę filmową. Zanim związał się na stałe z nowym zespołem, występował gościnnie w Teatrze Północnym i Teatrze Dramatycznym (Stary w „Krzesłach” Ionesco, u boku Zofii Kucówny, 1991). Od 1992 do 1997 roku należał do zespołu Teatru Współczesnego w Warszawie pod dyrekcją Macieja Englerta, gdzie zagrał m.in. w trzech premierach sztuk Sławomira Mrożka w reżyserii Erwina Axera („Wdowy”, „Miłość na Krymie”, „Ambasador”). Ostatnią rolę teatralną – Prezesa w „Martwych duszach” Gogola w reżyserii Macieja Englerta – zagrał w grudniu 1995 roku.

Film i telewizja

Na ekranie zadebiutował w 1968 roku rolą mata Józka w „Ostatnim po Bogu” Pawła Komorowskiego. Jego bogata, licząca blisko sto pozycji filmografia to przede wszystkim role drugoplanowe, ale dopracowane w detalu – zagrał m.in. w „Na srebrnym globie” Andrzeja Żuławskiego (1977), „Vabanku” Juliusza Machulskiego (1981), „Akademii pana Kleksa” i „Podróżach pana Kleksa” Krzysztofa Gradowskiego (1983, 1985), „Magnacie” Filipa Bajona (1986) i „Dekalogu X” Krzysztofa Kieślowskiego (1988). Najgłośniejszą rolą zagraniczną była postać pana Lowensteina w amerykańskiej „Liście Schindlera” Stevena Spielberga (1993). Popularność przyniósł mu też serial „Dom”, w którym przez dwie dekady (1980–2000) grał pułkownika Leona Poznańskiego, oraz „Ekstradycja” z rolą pana Henia. Za rolę Senatora w „Lawie” Tadeusza Konwickiego otrzymał w 1990 roku nagrodę za drugoplanową rolę męską na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. Zagrał również w ponad stu spektaklach Teatru Telewizji.

Pedagog

W latach 1970–1988 był pedagogiem w Studiu Wokalno-Aktorskim przy Teatrze Muzycznym w Gdyni, gdzie uczył zadań aktorskich, piosenki i wiersza u boku żony, reżyserki Urszuli Mordzewskiej. Razem wyreżyserowali tam m.in. „Igraszki z diabłem” Jana Drdy (1982) i „Śluby panieńskie” Fredry (1987), w których Bista zagrał dodatkowo rolę Radosta. W czerwcu 1986 roku został powołany do Narodowej Rady Kultury II kadencji.

Kalendarium kariery

• 1934Urodzony 12 marca w Kochłowicach (dziś część Rudy Śląskiej).
• 1952Kończy szkołę średnią w Katowicach.
• 1958Dyplom Wydziału Aktorskiego PWST w Warszawie. Debiut zawodowy w Teatrze Ateneum rolą Arlekina w „Lekarzu mimo woli”.
• 1960Przechodzi do Teatru im. Juliusza Osterwy w Lublinie.
• 1961Żeni się z Urszulą Mordzewską (14 września, w Lublinie).
• 1962Wstępuje do zespołu Teatru Wybrzeże w Gdańsku.
• 1968Debiut filmowy w „Ostatnim po Bogu”. Rola Łazarza w prapremierowej „Tragedii o bogaczu i Łazarzu” (nagroda 1969).
• 1971Lucyfer w „Tragedii człowieka” Madácha – początek serii ról „demonicznych”.
• 1975–1977Kolejne nagrody festiwalowe za role w „Cyganerii warszawskiej” i „Samuelu Zborowskim”.
• 1977–1978Sezon gościnny w Teatrze na Woli w Warszawie („Życie Galileusza” Brechta).
• 1979Gustaw-Konrad w „Dziadach” w reżyserii Macieja Prusa.
• 1981Nagroda „Złota Kareta” za rolę Robespierre’a w „Sprawie Dantona”.
• 1983Rola Dziadka do Orzechów w „Akademii pana Kleksa”.
• 1986Bertolt Brecht w „Opowieściach Hollywoodu” Kazimierza Kutza.
• 1989Ostatnia premiera w Teatrze Wybrzeże – „Lenin” w reżyserii Krzysztofa Babickiego.
• 1990Nagroda za rolę Senatora w „Lawie” na XV FPFF w Gdyni.
• 1992Dołącza do zespołu Teatru Współczesnego w Warszawie.
• 1993Rola pana Lowensteina w „Liście Schindlera” Stevena Spielberga.
• 1995Ostatnia rola teatralna – Prezes w „Martwych duszach” w reżyserii Macieja Englerta.
• 1997Umiera 8 października w Warszawie, w wieku 63 lat.

Najważniejsze role teatralne

Filmografia – wybór

Nagrody i odznaczenia

Odznaczenia państwowe

Nagrody artystyczne

Życie prywatne i rodzina

14 września 1961 roku w Lublinie Henryk Bista poślubił Urszulę Mordzewską (1934–2006), reżyserkę, z którą przez lata współpracował zawodowo – wspólnie prowadzili Studio Wokalno-Aktorskie przy Teatrze Muzycznym w Gdyni i reżyserowali tam przedstawienia. Jego starszy brat, Stanisław Bista (1929–1985), był księdzem.

Bista zmarł 8 października 1997 roku w Warszawie po długiej chorobie i został pochowany na cmentarzu Powązkowskim. W 2006 roku, po śmierci żony, jego szczątki przeniesiono do grobu rodzinnego na Cmentarzu Komunalnym we Włocławku, gdzie spoczął obok Urszuli Mordzewskiej-Bisty.

Ciekawostki o Henryku Biście

• Zanim trafił do szkoły teatralnej, próbował studiować mechanikę w Gliwicach i architekturę w Krakowie oraz Warszawie.
• Dzięki ostrym rysom twarzy i szczupłej sylwetce zdobył przydomek „aktora demonicznego”, choć z powodzeniem grał też role komediowe i liryczne.
• W kulisach Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni krążyło przekonanie, że film się nie uda, jeśli nie zagra w nim Bista – występował niemal w co drugim polskim filmie fabularnym swoich czasów.
• Razem z żoną, reżyserką Urszulą Mordzewską, wystawił w Teatrze Muzycznym w Gdyni „Igraszki z diabłem” Jana Drdy (1982) i „Śluby panieńskie” Fredry (1987), w których też zagrał.
• Jego głosem przemawia pastor Robinson w polskim dubbingu „Tajemnicy Dzikiego Boru” (1998), wydanym już po jego śmierci.
• Za rolę Senatora w „Lawie” Tadeusza Konwickiego otrzymał w 1990 roku główną nagrodę aktorską na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni.
• W listopadzie 1988 roku obchodził jubileusz 33-lecia pracy artystycznej.
• Po śmierci żony w 2006 roku jego szczątki przeniesiono z Warszawy do grobu rodzinnego we Włocławku, gdzie spoczął obok niej.

Henryk Bista – pytania i odpowiedzi

Zobacz także

• Lista polskich aktorów
• Emil Karewicz
• Edmund Fidler
• Franciszek Pieczka
• Teatr Muzyczny w Gdyni
• Teatry w Warszawie

Źródła

• Henryk Bista – Wikipedia
  pl.wikipedia.org/wiki/Henryk_Bista
• Henryk Bista – FilmPolski.pl
  filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=111989
• Henryk Bista – Filmweb
  filmweb.pl/person/Henryk+Bista-3390
• Henryk Bista – FDB.pl
  fdb.pl/osoba/3433-henryk-bista
• Henryk Bista – IMDb (identyfikator potwierdzony przez Wikidata i wikitekst Wikipedii; serwis blokuje automatyczne pobranie strony, HTTP 202, więc tytułu strony nie udało się zweryfikować bezpośrednio)
  imdb.com/name/nm0084402/
• Jan Ciechowicz, Henryk Bista – Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Osoby), w tym biogram ze „Słownika biograficznego teatru polskiego 1910–2000”, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017
  encyklopediateatru.pl/osoby/868/henryk-bista
• Uwaga o zdjęciu: w zasobach Wikimedia Commons nie znaleziono wolnego portretu Henryka Bisty – jedyne wolne zdjęcie skategoryzowane pod jego nazwiskiem (plik „Henryk Bista.JPG”) przedstawia płaskorzeźbę z tablicy pamiątkowej na domu rodzinnym w Kochłowicach, a nie portret aktora. Zgodnie z zasadą doboru zdjęć do tego serwisu (wyłącznie wolna licencja, zdjęcie samej osoby) strona nie zawiera fotografii.

Ostatnia aktualizacja: 20.09.2026