Biografia Jana Nowickiego
Dzieciństwo i edukacja
Jan Nowicki urodził się 5 listopada 1939 roku w Kowalu jako syn Antoniego Nowickiego (1905–1944) i Marianny z domu Paszyńskiej (1907–1982). Miał starszą o dwa lata siostrę Hannę. Dorastał w biednym domu; ojciec zmagał się z chorobą alkoholową po śmierci dwójki najstarszych dzieci w 1934 roku i zmarł na gruźlicę w lutym 1944 roku. Nowicki uczęszczał do siedmiu różnych szkół średnich – m.in. do szkoły zawodowej we Włocławku, technikum w Radziejowie oraz liceów w Bydgoszczy, Poznaniu i Łodzi, gdzie zdał maturę.
W latach 1958–1960 studiował na Wydziale Aktorskim Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi, skąd został relegowany. Przez osiem miesięcy pracował wtedy jako górnik w Kopalni Węgla Kamiennego Bytom VIII – Miechowice. W 1964 roku ukończył z wyróżnieniem Państwową Wyższą Szkołę Teatralną w Krakowie; jego rolą dyplomową był występ w spektaklu „Zabawa jak nigdy”.
Kariera teatralna: Stary Teatr w Krakowie
Jeszcze w trakcie studiów zagrał drugiego drużbę w „Weselu” w reżyserii Andrzeja Wajdy w Starym Teatrze w Krakowie. W 1964 roku został aktorem tego zespołu, rozpoczynając pracę rolą Piotra w „Wariatce z Chaillot” Jeana Giraudoux (reż. Zygmunt Hübner). W połowie lat 60. dołączył do kręgu twórców kabaretu Piwnica pod Baranami, zawiązując bliską więź z Piotrem Skrzyneckim.
Za rolę Artura w premierowym w 1965 roku spektaklu „Tango” Sławomira Mrożka (reż. Jerzy Janicki) otrzymał nagrodę na Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych. Powszechne uznanie zyskał dzięki roli Mikołaja Stawrogina w „Biesach” Fiodora Dostojewskiego (reż. Andrzej Wajda), wystawionych premierowo 29 kwietnia 1971 roku – spektakl grano później podczas wielu wyjazdów zagranicznych, m.in. na Światowym Sezonie Teatralnym w Aldwych Theatre w Londynie. Krytycy docenili też jego kolejne kreacje w Starym Teatrze: Józefa K. w „Procesie” Kafki (1973, reż. Jerzy Jarocki), Wielkiego Księcia Konstantego w „Nocy listopadowej” Wyspiańskiego (1974, reż. Wajda) i Parfiena Rogożyna w „Nastazji Filipownej” (1977, reż. Wajda). W latach 80. zagrał m.in. szpiega Cyngę w „Bezimiennym dziele” Witkacego (1982, reż. Krystian Lupa), Andersena w „Z życia glist” (1983, reż. Krzysztof Babicki) oraz rolę w „Płatonowie” Czechowa (1988, reż. Filip Bajon). Aktorem Starego Teatru pozostawał przez ponad 30 lat.
Od 1973 roku przez trzy semestry wykładał w macierzystej PWST w Krakowie (przedmiot: sceny współczesne), w latach 1974–1975 był prodziekanem Wydziału Aktorskiego, a w latach 80. prowadził tam zajęcia seminaryjne. W 1977 roku zadebiutował jako reżyser sztuką „Subtelność” dla Teatru Telewizji. Po odejściu ze Starego Teatru grał gościnnie m.in. w Teatrze Bagatela w Krakowie (dr Czebutykin w „Trzech siostrach”, 2001, nagrodzony Złotą Maską), a w 2010 roku wystąpił w tytułowej roli rewiowego spektaklu „Powrót Wielkiego Szu” w Teatrze Sabat w Warszawie.
Kariera filmowa
Na ekranie zadebiutował rolą uczestnika zabawy sylwestrowej w filmie Stanisława Wohla „Przygoda noworoczna” (1964). Przełomem były rola kapitana Wyganowskiego w „Popiołach” Andrzeja Wajdy (1965) i główna rola w „Barierze” Jerzego Skolimowskiego (1966). Zagrał Hasslinga-Ketlinga z Elginu w „Panu Wołodyjowskim” Jerzego Hoffmana (1969) oraz Marka w „Życiu rodzinnym” Krzysztofa Zanussiego (1970), które reprezentowało Polskę w konkursie głównym festiwalu w Cannes.
Zagrał Jana w głośnym debiucie fabularnym Andrzeja Żuławskiego „Trzecia część nocy” (1972) oraz Józefa w docenionym przez zagraniczną prasę filmie Wojciecha Jerzego Hasa „Sanatorium pod Klepsydrą” (1973). W 1976 roku zagrał główną rolę męską w „Dziewięć miesięcy” węgierskiej reżyserki Márty Mészáros, nagrodzonym przez Międzynarodową Federację Krytyki Filmowej w Cannes – od tego czasu zagrał jeszcze w 18 jej filmach, m.in. w „Niepochowanym” (2004, rola Imre Nagya, XIX Tarnowska Nagroda Filmowa). W latach 80. uznanie przyniosła mu tytułowa rola w „Wielkim Szu” Sylwestra Chęcińskiego (1983, Złota Kaczka) oraz rola księcia Hansa Heinricha XV w „Magnacie” Filipa Bajona (1987).
W 1996 roku zagrał cinkciarza Eryka w debiucie reżyserskim Olafa Lubaszenki „Sztos” oraz Marka w komedii Jacka Bromskiego „Dzieci i ryby”. Za rolę Jerzego „Wielkiego Szu” w dramacie Jacka Bławuta „Jeszcze nie wieczór” (2009) otrzymał nagrodę Srebrnego Lwa na 33. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. W 2011 roku powrócił do roli Eryka w „Sztosie 2”. Ostatnią rolą filmową był żebrak w „Liczbie doskonałej” Krzysztofa Zanussiego (2022).
Twórczość literacka
Równolegle z karierą aktorską Nowicki rozwijał działalność tekściarską. Był felietonistą czasopism „Scena”, „Goniec Teatralny”, „Przekrój”, „Dziennik Polski”, „Gazeta Krakowska” i Kieleckiego Magazynu Kulturalnego „Projektor”. Napisał teksty piosenek dla Hanny Banaszak oraz hymn klubu piłkarskiego Garbarnia Kraków, a także hymn i hejnał miasta Kowal. Wydał kilkanaście książek, m.in. „Między Niebem a Ziemią” (2000), „Piosenki” (2002), „Mężczyzna i one” (2012), „Białe walce” (2014) oraz dwuczęściowy „Szczęśliwy bałagan” (2021, 2023).
Kalendarium kariery
- 1939Urodzony 5 listopada w Kowalu.
- 1964Dyplom z wyróżnieniem w PWST w Krakowie. Debiut filmowy w „Przygodzie noworocznej” i teatralny w Starym Teatrze w Krakowie.
- 1965Rola kpt. Wyganowskiego w „Popiołach” Wajdy. Premiera „Tanga” Mrożka z rolą Artura.
- 1966Główna rola w „Barierze” Jerzego Skolimowskiego.
- 1969Rola Hasslinga-Ketlinga w „Panu Wołodyjowskim” Jerzego Hoffmana.
- 1971Premiera „Biesów” z rolą Stawrogina w reż. Andrzeja Wajdy w Starym Teatrze.
- 1973„Sanatorium pod Klepsydrą” Wojciecha Jerzego Hasa. Rola Józefa K. w „Procesie”.
- 1974Wielki Książę Konstanty w „Nocy listopadowej”. Nagroda Miasta Krakowa.
- 1976Pierwszy z 18 filmów u Márty Mészáros - „Dziewięć miesięcy”.
- 1977Rogożyn w „Nastazji Filipownej”. Debiut reżyserski sztuką „Subtelność”.
- 1983Tytułowa rola w „Wielkim Szu” Sylwestra Chęcińskiego.
- 1987Rola księcia Hansa Heinricha XV w „Magnacie” Filipa Bajona.
- 1996Cinkciarz Eryk w „Sztosie” Olafa Lubaszenki i rola w „Dzieciach i rybach”.
- 1999Krzyż Komandorski z Gwiazdą OOP. Honorowy obywatel miasta Kowal.
- 2005Złoty Medal Gloria Artis. XIX Tarnowska Nagroda Filmowa za „Niepochowanego”.
- 2009Srebrny Lew w Gdyni za „Jeszcze nie wieczór”. Ślub z Małgorzatą Potocką.
- 2011Powrót do roli Eryka w „Sztosie 2”.
- 2017Ślub z reżyserką Anną Kondratowicz.
- 2022Ostatnia rola filmowa w „Liczbie doskonałej” Zanussiego. Umiera 7 grudnia w Krzewencie.
Najważniejsze role teatralne
| Rok | Rola | Spektakl / autor | Teatr |
|---|---|---|---|
| 1964 | Piotr | „Wariatka z Chaillot”, J. Giraudoux | Stary Teatr |
| 1965 | Artur | „Tango”, S. Mrożek | Stary Teatr |
| 1971 | Stawrogin | „Biesy”, F. Dostojewski | Stary Teatr |
| 1973 | Józef K. | „Proces”, F. Kafka | Stary Teatr |
| 1974 | Wielki Książę Konstanty | „Noc listopadowa”, S. Wyspiański | Stary Teatr |
| 1977 | Rogożyn | „Nastazja Filipowna” wg F. Dostojewskiego | Stary Teatr |
| 1982 | Cynga | „Bezimienne dzieło”, S. I. Witkiewicz | Stary Teatr |
| 1983 | Andersen | „Z życia glist” | Stary Teatr |
| 1988 | rola w spektaklu | „Płatonow”, A. Czechow | Stary Teatr |
| 2001 | dr Czebutykin | „Trzy siostry”, A. Czechow | Teatr Bagatela |
| 2006 | Emmerich Kálmán | „Księżniczka czardasza” | Mazowiecki Teatr Muzyczny |
| 2010 | Wielki Szu (rola tytułowa) | „Powrót Wielkiego Szu” | Teatr Sabat, Warszawa |
Filmografia – wybór
| Rok | Tytuł | Rola | Reżyseria |
|---|---|---|---|
| 1964 | Przygoda noworoczna | uczestnik zabawy (debiut) | Stanisław Wohl |
| 1965 | Popioły | kpt. Wyganowski | Andrzej Wajda |
| 1966 | Bariera | Bohater | Jerzy Skolimowski |
| 1969 | Pan Wołodyjowski | Hassling-Ketling z Elginu | Jerzy Hoffman |
| 1970 | Życie rodzinne | Marek | Krzysztof Zanussi |
| 1972 | Trzecia część nocy | Jan | Andrzej Żuławski |
| 1973 | Sanatorium pod Klepsydrą | Józef | Wojciech Jerzy Has |
| 1976 | Dziewięć miesięcy | Janos Bognár | Márta Mészáros |
| 1983 | Wielki Szu | Jerzy „Szu” | Sylwester Chęciński |
| 1987 | Magnat | książę Hans Heinrich XV | Filip Bajon |
| 1996 | Sztos | Eryk | Olaf Lubaszenko |
| 1996 | Dzieci i ryby | Marek | Jacek Bromski |
| 2004 | Niepochowany | Imre Nagy | Márta Mészáros |
| 2009 | Jeszcze nie wieczór | Jerzy „Wielki Szu” | Jacek Bławut |
| 2009 | Rewizyta | Marek | Krzysztof Zanussi |
| 2011 | Sztos 2 | Eryk | Olaf Lubaszenko |
| 2022 | Liczba doskonała | żebrak | Krzysztof Zanussi |
Nagrody i odznaczenia
Odznaczenia państwowe
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1999)
- Krzyż Oficerski Orderu Zasługi Republiki Węgierskiej (2006)
- Złoty Krzyż Zasługi (1977)
- Srebrny Krzyż Zasługi (1976)
- Złoty Medal „Zasłużony Kulturze – Gloria Artis” (2005)
- Złota Odznaka Miasta Krakowa (1977)
- Honorowy obywatel miasta Kowal (1999)
Nagrody artystyczne
- Nagroda na VII Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych za „Tango” (1966)
- Nagroda Miasta Krakowa za wybitne osiągnięcia aktorskie (1974)
- Nagroda Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i TV za „Dyrektorów” (1976)
- Nagroda na III Opolskich Konfrontacjach Teatralnych (1977)
- Dyplom Ministra Kultury i Sztuki (1981)
- Złote Grono na XIV Lubuskim Lecie Filmowym w Łagowie (1984)
- Złota Kaczka za rolę w „Wielkim Szu” (1984)
- Nagroda Prezydenta Miasta Kalisza (1984)
- Nagroda Specjalna na Festiwalu w Warnie (1984)
- Złota Maska za „Trzy siostry” (2002)
- XIX Tarnowska Nagroda Filmowa za „Niepochowanego” (2005)
- Nagroda na 33. FPFF w Gdyni za „Jeszcze nie wieczór” (2008)
- Złoty Laur za mistrzostwo w sztuce aktorskiej (2008)
Życie prywatne i rodzina
Z trzyletniego związku z Barbarą Sobottą Jan Nowicki miał syna Łukasza (ur. 1973), aktora i prezentera telewizyjnego. Z romansu z Ireną Paszyn miał córkę Sajanę (ur. 1973), do której zrzekł się praw ojcowskich w 1982 roku. Od połowy lat 70. przez blisko 30 lat pozostawał w nieformalnym związku z węgierską reżyserką Mártą Mészáros, z którą rozstał się w 2007 roku. 16 maja 2009 roku poślubił tancerkę Małgorzatę Potocką, z którą rozwiódł się 6 lipca 2015 roku. 15 lutego 2017 roku ożenił się z młodszą o blisko 30 lat reżyserką teatralną Anną Kondratowicz, z którą pozostawał w związku do śmierci; miał z nią troje pasierbów: Jonasza, Marka i Joannę.
Był katolikiem i ojcem chrzestnym m.in. aktora Macieja Stuhra. Był druhem Ochotniczej Straży Pożarnej w Kowalu, gdzie otwarto salę pamięci o aktorze. W 1999 roku został pierwszym po II wojnie światowej honorowym obywatelem Kowala, a w 2023 roku nadano jego imię miejscowemu kinu. Interesował się sportem – był kibicem Wisły Kraków i w 2003 roku pomagał przy odśnieżaniu murawy stadionu przed meczem Pucharu UEFA z Lazio.
Ciekawostki o Janie Nowickim
- Zagrał w 18 filmach węgierskiej reżyserki Márty Mészáros, z którą przez blisko 30 lat pozostawał też w związku prywatnym.
- Był ojcem chrzestnym aktora Macieja Stuhra.
- Napisał hymn i hejnał swojego rodzinnego miasta Kowal oraz hymn klubu piłkarskiego Garbarnia Kraków.
- Był druhem Ochotniczej Straży Pożarnej w Kowalu, a po śmierci zgodnie ze swoją wolą został ubrany w mundur strażacki.
- W 2003 roku pomagał odśnieżać murawę stadionu Wisły Kraków przed meczem Pucharu UEFA z Lazio.
- W 1999 roku został pierwszym po II wojnie światowej honorowym obywatelem Kowala; w 2023 roku nadano jego imię miejscowemu kinu.
- Wydał kilkanaście książek - tomów wierszy, piosenek i wspomnień, ostatni dwuczęściowy „Szczęśliwy bałagan” w latach 2021 i 2023.
Jan Nowicki – pytania i odpowiedzi
Ile lat miał Jan Nowicki?
Urodził się 5 listopada 1939 roku w Kowalu i zmarł 7 grudnia 2022 roku w Krzewencie, mając 83 lata.
Z jakim teatrem Jan Nowicki był związany najdłużej?
Przez ponad 30 lat był aktorem Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie, gdzie zagrał dziesiątki ról, m.in. Stawrogina w „Biesach” i Rogożyna w „Nastazji Filipownej”.
Jakie są najważniejsze role teatralne Jana Nowickiego?
Mikołaj Stawrogin w „Biesach” (1971, reż. Andrzej Wajda), Artur w „Tangu” Mrożka (1965), Wielki Książę Konstanty w „Nocy listopadowej” (1974) i Parfien Rogożyn w „Nastazji Filipownej” (1977) - wszystkie w Starym Teatrze w Krakowie.
Jakie są najsłynniejsze role filmowe Jana Nowickiego?
Tytułowa rola w „Wielkim Szu” (1983), książę Hans Heinrich XV w „Magnacie” (1987), Józef w „Sanatorium pod Klepsydrą” (1973) oraz cinkciarz Eryk w „Sztosie” (1996) i „Sztosie 2” (2011).
Ile razy Jan Nowicki był żonaty?
Formalnie dwukrotnie: z tancerką Małgorzatą Potocką (2009-2015) oraz z reżyserką teatralną Anną Kondratowicz (2017-2022). Wcześniej, od połowy lat 70. do 2007 roku, pozostawał w wieloletnim nieformalnym związku z węgierską reżyserką Mártą Mészáros.
Jak zmarł Jan Nowicki?
Zmarł nagle 7 grudnia 2022 roku w swoim domu w Krzewencie wskutek zawału serca, w wieku 83 lat. Zgodnie z jego wolą został ubrany w mundur strażacki, skremowany i pochowany w grobowcu rodzinnym w Kowalu.
Czy Jan Nowicki pisał książki?
Tak. Był felietonistą i poetą, autorem m.in. tomów „Między Niebem a Ziemią” (2000), „Białe walce” (2014) i dwuczęściowego „Szczęśliwy bałagan” (2021, 2023), a także tekstów piosenek oraz hymnu i hejnału miasta Kowal.
Zobacz także
Źródła
- Jan Nowicki – Wikipedia
pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Nowicki - Jan Nowicki – FilmPolski.pl
filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=111233 - Jan Nowicki – Filmweb
filmweb.pl/person/Jan+Nowicki-491 - Jan Nowicki – FDB.pl
fdb.pl/osoba/10134-jan-nowicki-i - Aleksandra Szarłat, „Jan Nowicki. Trochę anioł, trochę bies”, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2025, ISBN 978-83-8380-337-1.
- Zdjęcie: Mateusz Kostka, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0
commons.wikimedia.org/wiki/File:MG_2936_as_Smart_Object-1.jpg
creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl