Biografia Jerzego Treli
Dzieciństwo i edukacja
Jerzy Trela urodził się 14 marca 1942 roku we wsi Leńcze w powiecie wadowickim, w rodzinie kolejarzy, jako syn Józefa i Janiny. Jako dziecko mieszkał także we Wrocławiu oraz w domu dziecka w Krzeszowicach. Ukończył liceum plastyczne w Krakowie, po czym podjął pracę w nowohuckim teatrze lalek. W 1969 roku ukończył Wydział Aktorski Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej im. Ludwika Solskiego w Krakowie (dziś Akademia Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego).
Kariera teatralna: Stary Teatr i Konrad Swinarski
Był jednym ze współtwórców Krakowskiego Teatru Scena STU. Na stałe związał się jednak z Krakowem i Starym Teatrem im. Heleny Modrzejewskiej, którego aktorem podstawowego zespołu był od 1969 do stycznia 2014 roku – przez 45 lat. Zagrał w wielu przedstawieniach wyreżyserowanych przez Konrada Swinarskiego, w tym Konrada w „Dziadach” (1973) i Konrada w „Wyzwoleniu” Stanisława Wyspiańskiego (1974, nagroda główna na Kaliskich Spotkaniach Teatralnych w 1976).
Wśród jego późniejszych ról teatralnych były między innymi Jaśko w „Weselu” Wyspiańskiego w reżyserii Jerzego Grzegorzewskiego (1978), Ojciec w „Ślubie” Witolda Gombrowicza (1991, nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza) oraz Mefistofeles w „Fauście” (1997, Krakowska Złota Maska). W 1999 roku gościnnie zagrał Samuela w „Sędziach” Wyspiańskiego w Teatrze Narodowym w Warszawie, za co otrzymał Feliksa Warszawskiego oraz drugą w karierze Nagrodę im. Aleksandra Zelwerowicza. W 2001 roku zagrał Majora w „Damach i huzarach” Aleksandra Fredry, a w 2009 roku tytułową rolę Króla w spektaklu „Król umiera, czyli ceremonie” w reżyserii Piotra Cieplaka, za którą otrzymał Grand Prix Kaliskich Spotkań Teatralnych.
Zespół Starego Teatru opuścił w styczniu 2014 roku na znak protestu przeciwko zmianom wprowadzanym przez nowego dyrektora sceny, Jana Klatę. Trela podkreślał, że bezpośrednią przyczyną były performance'e firmowane przez nową dyrekcję, w których wykpiwany był Konrad Swinarski. Wraz z nim zespół opuściła Anna Polony.
Film i telewizja
Na ekranie zadebiutował w 1968 roku rolą Romka w serialu „Stawka większa niż życie”. Rok później zagrał powstańca w „Soli ziemi czarnej” Kazimierza Kutza. W kolejnych dekadach stworzył role między innymi w „Człowieku z żelaza” (1981) i „Dantonie” (1982) Andrzeja Wajdy, w „Znachorze” Jerzego Hoffmana (1981, Samuel Obiedziński), w „Magnacie” Filipa Bajona (1986), w „Na srebrnym globie” Andrzeja Żuławskiego (1988) oraz w „Dekalogu IX” i „Trzech kolorach. Białym” Krzysztofa Kieślowskiego (1988 i 1993).
Za rolę ojca Kuby w „Autoportrecie z kochanką” Radosława Piwowarskiego (1996) otrzymał nagrodę na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. Zagrał Podkomorzego w „Panu Tadeuszu” Andrzeja Wajdy (1999) i Chilona Chilonidesa w „Quo vadis” Jerzego Kawalerowicza (2001), za co otrzymał Polską Nagrodę Filmową Orzeł. Później wystąpił między innymi w „Starej baśni” Jerzego Hoffmana (2003), w „Idzie” Pawła Pawlikowskiego (2013, Szymon Skiba) i w „Ziarnie prawdy” Borysa Lankosza (2014). Jedną z ostatnich ról zagrał w serialu „Wielka woda” Jana Holoubka (2022).
Pedagog, rektor, poseł
Był profesorem i wykładowcą Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie, a w latach 1984–1990 pełnił funkcję jej rektora. Z ramienia Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, do której przynależał, w latach 1985–1989 pełnił mandat posła na Sejm PRL IX kadencji. W latach 1986–1989 był członkiem Narodowej Rady Kultury i Rady Konsultacyjnej przy Przewodniczącym Rady Państwa.
Kalendarium kariery
- 1942Urodzony 14 marca w Leńczach w powiecie wadowickim, w rodzinie kolejarzy.
- 1969Dyplom Wydziału Aktorskiego PWST w Krakowie. Początek pracy w podstawowym zespole Starego Teatru.
- 1973Rola Konrada w „Dziadach” w reżyserii Konrada Swinarskiego.
- 1974Rola Konrada w „Wyzwoleniu” Stanisława Wyspiańskiego.
- 1976Nagroda główna na Kaliskich Spotkaniach Teatralnych za rolę Konrada w „Wyzwoleniu”.
- 1978Nagroda im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego. Rola Jaśka w „Weselu”.
- 1981Role w „Człowieku z żelaza” Wajdy i „Znachorze” Hoffmana. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.
- 1984Zostaje rektorem PWST w Krakowie (do 1990).
- 1985Obejmuje mandat posła na Sejm PRL IX kadencji (do 1989).
- 1991Rola Ojca w „Ślubie” Gombrowicza – Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza.
- 1998Odcisk dłoni na Promenadzie Gwiazd w Międzyzdrojach. Premiera dokumentu „Jest taki człowiek”.
- 1999Rola Samuela w „Sędziach” w Teatrze Narodowym w Warszawie – Feliks Warszawski.
- 2001Chilon Chilonides w „Quo vadis” Jerzego Kawalerowicza. Honorowa Nagroda Ludwik.
- 2002Polska Nagroda Filmowa Orzeł za rolę w „Quo vadis”. Tytuł „Krakowianina Roku”.
- 2005Złoty Medal „Zasłużony Kulturze – Gloria Artis”.
- 2009Grand Prix Kaliskich Spotkań Teatralnych za rolę Króla w „Król umiera, czyli ceremonie”.
- 2011Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.
- 2014Odchodzi ze Starego Teatru na znak protestu przeciwko nowej dyrekcji, wraz z Anną Polony.
- 202211 maja otrzymuje tytuł Honorowego Obywatela Krakowa. Umiera 15 maja w Krakowie.
Najważniejsze role teatralne
| Rok | Rola | Spektakl / autor | Teatr |
|---|---|---|---|
| 1973 | Konrad | „Dziady”, A. Mickiewicz, reż. K. Swinarski | Stary Teatr w Krakowie |
| 1974 | Konrad | „Wyzwolenie”, S. Wyspiański, reż. K. Swinarski | Stary Teatr w Krakowie |
| 1978 | Jaśko | „Wesele”, S. Wyspiański, reż. J. Grzegorzewski | Stary Teatr w Krakowie |
| 1978 | Gralak | „Życiorys” wg K. Kieślowskiego | Stary Teatr w Krakowie |
| 1984 | Masynissa | „Irydion”, Z. Krasiński | Teatr im. J. Słowackiego (gościnnie) |
| 1988 | Anatol | „Portret”, S. Mrożek | Stary Teatr w Krakowie |
| 1991 | Ojciec | „Ślub”, W. Gombrowicz | Stary Teatr w Krakowie |
| 1995 | Zachedryński | „Miłość na Krymie”, S. Mrożek | Stary Teatr w Krakowie |
| 1997 | Mefistofeles | „Faust”, J.W. Goethe | Stary Teatr w Krakowie |
| 1999 | Samuel | „Sędziowie”, S. Wyspiański | Teatr Narodowy w Warszawie (gościnnie) |
| 2001 | Major | „Damy i huzary”, A. Fredro | Stary Teatr w Krakowie |
| 2007 | Ksiądz Bernard (rola tytułowa) | „Wielkie kazanie księdza Bernarda” | Krakowski Teatr Scena STU |
| 2009 | Król | „Król umiera, czyli ceremonie”, reż. P. Cieplak | Narodowy Stary Teatr w Krakowie |
Filmografia – wybór
| Rok | Tytuł | Rola | Reżyseria |
|---|---|---|---|
| 1969 | Sól ziemi czarnej | powstaniec | Kazimierz Kutz |
| 1973 | Janosik (serial) | zbójnik Bacuś | Jerzy Passendorfer |
| 1974 | Sędziowie | Natan, syn Samuela | Konrad Swinarski |
| 1981 | Człowiek z żelaza | Antoniak, działacz opozycji | Andrzej Wajda |
| 1981 | Znachor | Samuel Obiedziński | Jerzy Hoffman |
| 1982 | Danton | Varenne Billaud | Andrzej Wajda |
| 1985 | Ga, ga. Chwała bohaterom | dyrektor więzienia | Piotr Szulkin |
| 1986 | Magnat | sztygar Grela | Filip Bajon |
| 1988 | Na srebrnym globie | Jerzy | Andrzej Żuławski |
| 1988 | Dekalog IX | lekarz Mikołaj | Krzysztof Kieślowski |
| 1993 | Trzy kolory. Biały | Bronek | Krzysztof Kieślowski |
| 1996 | Autoportret z kochanką | Józef Mitura, ojciec Kuby | Radosław Piwowarski |
| 1999 | Pan Tadeusz | Podkomorzy | Andrzej Wajda |
| 2001 | Quo vadis | Chilon Chilonides | Jerzy Kawalerowicz |
| 2003 | Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem | Wizun | Jerzy Hoffman |
| 2013 | Ida | Szymon Skiba | Paweł Pawlikowski |
| 2014 | Ziarno prawdy | Leon Wilczur | Borys Lankosz |
| 2022 | Wielka woda (serial) | Szymon Rębacz, ojciec Andrzeja | Jan Holoubek |
Nagrody i odznaczenia
Odznaczenia państwowe i honorowe
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2011)
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2000)
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1981)
- Złoty Medal „Zasłużony Kulturze – Gloria Artis” (2005)
- Odznaka honorowa „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (1989)
- Medal 40-lecia Polski Ludowej (1984)
- Złota Odznaka Honorowa Województwa Małopolskiego – Krzyż Małopolski (2016)
- Honorowy Obywatel Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa (2022)
Nagrody artystyczne
- Nagroda główna na XVI Kaliskich Spotkaniach Teatralnych za rolę Konrada w „Wyzwoleniu” (1976)
- Nagroda Ministra Kultury i Sztuki II stopnia za osiągnięcia aktorskie (1977)
- Nagroda im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego (1978)
- Nagroda na Opolskich Konfrontacjach Teatralnych za rolę Jaśka w „Weselu” (1978)
- Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia za całokształt dorobku artystycznego (1983)
- Nagroda na XXVII Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych za rolę Anatola w „Portrecie” (1988)
- Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza za rolę Ojca w „Ślubie” (sezon 1990/1991)
- Złoty Wawrzyn Grzymały (1992)
- Nagroda na XXI Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni za rolę w „Autoportrecie z kochanką” (1996)
- Krakowska Złota Maska za rolę Mefistofelesa w „Fauście” (1998)
- Feliks Warszawski za rolę Samuela w „Sędziach” (1999)
- Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza za rolę Samuela w „Sędziach” (sezon 1998/1999)
- Honorowa Nagroda Ludwik za całokształt twórczości (2001)
- Polska Nagroda Filmowa – Orzeł za rolę w „Quo vadis” (2002)
- Nagroda Miasta Krakowa w kategorii kultura i sztuka (2008)
- Grand Prix na XLIX Kaliskich Spotkaniach Teatralnych za rolę Króla (2009)
- Wielka Nagroda Festiwalu Teatru Polskiego Radia i TVP „Dwa Teatry” (2011)
- Małopolanin Roku (2013)
- Wielki Splendor za kreacje w słuchowiskach (2017)
- Nagroda Gustaw za szczególne zasługi dla środowiska teatralnego (2018)
Życie prywatne i rodzina
Od 1965 roku aż do jej śmierci w 2015 roku Jerzy Trela był żonaty z Georgettą Trelą z domu Jensz. Mieli dwoje dzieci – syna Piotra oraz córkę Monikę.
Przez ponad 20 lat zmagał się z chorobą nowotworową. W 2017 roku nastąpił nawrót choroby i aktor przeszedł operację, która nie spełniła pokładanych w niej nadziei. Pod koniec 2021 roku jego stan zdrowia znacznie się pogorszył. Zmarł w Krakowie 15 maja 2022 roku, cztery dni po tym, jak Rada Miasta Krakowa nadała mu tytuł Honorowego Obywatela Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa. Został pochowany osiem dni później, obok żony, na cmentarzu w rodzinnych Leńczach.
Ciekawostki o Jerzym Treli
- Zanim trafił do szkoły teatralnej, pracował w teatrze lalek w Nowej Hucie.
- Był jednym ze współtwórców Krakowskiego Teatru Scena STU.
- W „Sędziach” Wyspiańskiego zagrał obie strony tego samego konfliktu pokoleń: w filmie z 1974 roku syna Natana, a w spektaklu Teatru Narodowego z 1999 roku ojca Samuela.
- W 1998 roku odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd w Międzyzdrojach, a tego samego roku powstał poświęcony mu film dokumentalny „Jest taki człowiek” w reżyserii Andrzeja Maja.
- W latach 1985–1989 był posłem na Sejm PRL IX kadencji z ramienia PZPR.
- Ze Starym Teatrem zerwał w styczniu 2014 roku na znak protestu przeciwko nowej dyrekcji – razem z nim odeszła Anna Polony.
- Tytuł Honorowego Obywatela Krakowa otrzymał 11 maja 2022 roku, zaledwie cztery dni przed śmiercią.
- Przez ponad 20 lat zmagał się z chorobą nowotworową, nie rezygnując z pracy aktorskiej.
Jerzy Trela – pytania i odpowiedzi
Ile lat miał Jerzy Trela?
Urodził się 14 marca 1942 roku w Leńczach, a zmarł 15 maja 2022 roku w Krakowie w wieku 80 lat.
Z jakim teatrem związany był Jerzy Trela?
Od 1969 do stycznia 2014 roku był aktorem podstawowego zespołu Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie, czyli przez 45 lat. Był też współtwórcą Krakowskiego Teatru Scena STU.
Dlaczego Jerzy Trela odszedł ze Starego Teatru?
Zespół opuścił w styczniu 2014 roku na znak protestu przeciwko zmianom wprowadzanym przez nowego dyrektora Jana Klatę, między innymi przeciwko performance'om wyśmiewającym Konrada Swinarskiego. Razem z Trelą teatr opuściła Anna Polony.
Czy Jerzy Trela był posłem?
Tak. W latach 1985–1989, z ramienia Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, pełnił mandat posła na Sejm PRL IX kadencji.
Jakie są najważniejsze role filmowe Jerzego Treli?
Należą do nich między innymi Samuel Obiedziński w „Znachorze” (1981), Antoniak w „Człowieku z żelaza” Andrzeja Wajdy (1981), rola w „Dekalogu IX” Krzysztofa Kieślowskiego (1988), Chilon Chilonides w „Quo vadis” Jerzego Kawalerowicza (2001, Polska Nagroda Filmowa) oraz Szymon Skiba w „Idzie” Pawła Pawlikowskiego (2013).
Czy Jerzy Trela uczył aktorstwa?
Tak. Był profesorem i wykładowcą Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie (dziś Akademii Sztuk Teatralnych), a w latach 1984–1990 pełnił funkcję jej rektora.
Kiedy i gdzie zmarł Jerzy Trela?
Zmarł 15 maja 2022 roku w Krakowie, cztery dni po otrzymaniu tytułu Honorowego Obywatela Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa. Został pochowany osiem dni później na cmentarzu w rodzinnych Leńczach, obok żony Georgetty.
Zobacz także
Źródła
- Jerzy Trela – Wikipedia
pl.wikipedia.org/wiki/Jerzy_Trela - Jerzy Trela – FilmPolski.pl
filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=11803 - Jerzy Trela – Filmweb
filmweb.pl/person/Jerzy+Trela-424 - Jerzy Trela – FDB.pl
fdb.pl/osoba/1843-jerzy-trela - Zdjęcie: Arkadiusz Sędek, archiwum PWST w Krakowie, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0
commons.wikimedia.org/wiki/File:JerzyTrela.jpg
creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl