Roman Polański

Biografia Romana Polańskiego

Dzieciństwo, wojna i edukacja

Roman Polański urodził się 18 sierpnia 1933 roku w Paryżu jako Raymond Thierry Liebling, syn Mojżesza Lieblinga i Belli z Katz-Przedborskich. W 1937 roku rodzina przeniosła się do Krakowa. Po wybuchu II wojny światowej trafili do getta krakowskiego na Podgórzu; matka Romana zginęła w 1943 roku w Auschwitz-Birkenau. Chłopiec przeżył likwidację getta w marcu 1943 roku dzięki ucieczce zorganizowanej przez ojca, ukrywał się pod nazwiskiem Roman Wilk u polskich rodzin w Krakowie, a od lata 1943 roku w podkrakowskiej wsi Wysoka. Po wojnie ojciec, który przeżył obóz Mauthausen-Gusen, przyjął nazwisko Polański, które przejął też syn.

Uczył się słabo, dobre oceny uzyskiwał jedynie z rysunków. W 1951 roku został wydalony z Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Krakowie, maturę zdał jako wolny słuchacz w Katowicach. W 1954 roku został przyjęty na Wydział Reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi, gdzie poznał m.in. Andrzeja Kondratiuka i Jakuba Goldberga oraz zawarł znajomość z kompozytorem Krzysztofem Komedą. Szkołę ukończył bez dyplomu teoretycznego.

Teatr dziecięcy i pierwsze role filmowe

Aktorskie początki Polańskiego sięgają 1948 roku, gdy nawiązał kontakt z Marią Biliżanką, dyrektorką krakowskiego zespołu teatralnego dla dzieci „Wesoła Gromadka”. Grał także w Państwowym Teatrze Młodego Widza w Krakowie (dziś Teatr „Bagatela”) – jako Żak w „Farfurce królowej Bony” i pastuszek Wania w „Synu pułku” (obie role 1948), za którą otrzymał wyróżnienie na warszawskim festiwalu sztuk radzieckich w 1950 roku. Wystąpił też w „Cyrku Tarabumba” Gwidona Miklaszewskiego w Teatrze „Groteska” (1950).

Jako aktor filmowy zadebiutował w 1953 roku epizodyczną rolą „Małego” w noweli „Jacek” z socrealistycznego filmu „Trzy opowieści”. Dzięki tej roli poznał studenta łódzkiej szkoły filmowej Andrzeja Wajdę, który obsadził go w roli Mundka w swoim pełnometrażowym debiucie „Pokolenie” (1954). Zagrał też Adasia w „Zaczarowanym rowerze” (1955) oraz drobne role w filmach Andrzeja Munka i Janusza Morgensterna. W swoich krótkometrażowych etiudach szkolnych – „Dwaj ludzie z szafą” (1958) i „Gruby i chudy” (1961) – sam występował w epizodycznych rolach.

Kariera reżyserska: Europa i Hollywood (1962–1976)

Pełnometrażowy debiut reżyserski „Nóż w wodzie” (1962) przyniósł mu Złotą Kaczkę i pierwszą polską nominację do Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny, ale krytyka ze strony władz komunistycznych za promowanie zachodnich wzorców zmusiła go do wyjazdu z Polski. W Wielkiej Brytanii nakręcił thrillery psychologiczne „Wstręt” (1965, Srebrny Niedźwiedź w Berlinie) i „Matnia” (1966, Złoty Niedźwiedź), a także komediowy horror „Nieustraszeni pogromcy wampirów” (1967), w którym zagrał niezgrabnego ucznia pogromcy wampirów i poznał przyszłą żonę, Sharon Tate.

W 1968 roku wyjechał do Hollywood, gdzie nakręcił „Dziecko Rosemary” – horror satanistyczny, który stał się jego największym sukcesem kasowym. Rok później, w sierpniu 1969 roku, ciężarna Sharon Tate została zamordowana w Los Angeles wraz z czwórką przyjaciół przez członków sekty Charlesa Mansona. Po osobistej tragedii Polański nakręcił „Tragedię Makbeta” (1971) oraz „Chinatown” (1974) z Jackiem Nicholsonem, w którym zagrał epizodyczną rolę zbira nacinającego bohaterowi nozdrze. W 1976 roku, już we francusko-amerykańskiej koprodukcji, nakręcił „Lokatora”, w którym sam zagrał główną rolę imigranta Trelkovsky'ego popadającego w paranoję.

Sprawa karna i emigracja

20 lutego 1977 roku, podczas sesji zdjęciowej dla „Vogue”, Polański poznał trzynastoletnią modelkę Samanthę Gailey (dziś znaną jako Samantha Geimer). 10 marca doszło między nimi do stosunku seksualnego, po czym Polański został oskarżony w Los Angeles o sześć przestępstw, w tym gwałt z użyciem narkotyków. W ramach ugody z prokuraturą przyznał się do jednego, najlżejszego zarzutu – współżycia z osobą nieletnią. Obawiając się zaostrzenia wyroku przez sędziego Laurence'a J. Rittenbanda, 31 stycznia 1978 roku, przed ogłoszeniem wyroku, opuścił Stany Zjednoczone i osiedlił się we Francji, gdzie w 1976 roku uzyskał obywatelstwo, co utrudniało ekstradycję.

W 2009 roku został zatrzymany na lotnisku w Zurychu na wniosek władz amerykańskich, jednak w 2010 roku szwajcarskie Ministerstwo Sprawiedliwości odmówiło ekstradycji. W 2015 i 2016 roku polskie sądy, łącznie z Sądem Najwyższym, również uznały ekstradycję Polańskiego do USA za niedopuszczalną. Reżyser był później oskarżany o podobne czyny przez inne kobiety – Charlotte Lewis (2010, sąd w Paryżu oczyścił go z tego zarzutu w 2024 roku), Renate Langer (2017) i Valentine Monnier (2019). W maju 2018 roku, w związku z ruchem #MeToo, został wykluczony z Amerykańskiej Akademii Filmowej.

Francja i Wielka Brytania: kolejne dekady

Mimo problemów prawnych kontynuował karierę reżyserską w Europie. Za „Tess” (1979) otrzymał trzy Oscary (dla filmu) i Złoty Glob. W 1981 roku na krótko wrócił do Polski, by wyreżyserować i zagrać tytułową rolę w „Amadeuszu” Petera Shaffera w warszawskim Teatrze na Woli. Kolejne filmy to m.in. „Piraci” (1986), „Frantic” (1988) z Harrisonem Fordem, „Śmierć i dziewczyna” (1994) oraz „Dziewiąte wrota” (1999) z Johnnym Deppem. W 1993 roku zagrał jedną z pierwszych dorosłych ról u innego reżysera – przebiegłego inspektora w „Czystej formalności” Giuseppe Tornatore.

Szczytem uznania był „Pianista” (2002) o losach Władysława Szpilmana w okupowanej Warszawie – Złota Palma w Cannes, siedem Cezarów i trzy Oscary, w tym dla Polańskiego za najlepszą reżyserię. Tego samego roku zagrał gościnnie Papkina w „Zemście” Andrzeja Wajdy. Później nakręcił m.in. „Olivera Twista” (2005), „Autora widmo” (2010, Srebrny Niedźwiedź i sześć nagród Europejskiej Akademii Filmowej), „Rzeź” (2011), „Wenus w futrze” (2013, Cezar za reżyserię), „Prawdziwą historię” (2017), „Oficera i szpiega” (2019, Wielka Nagroda Jury w Wenecji i trzy Cezary) oraz „The Palace” (2023). Od 1998 roku jest członkiem francuskiej Académie des beaux-arts.

Kalendarium kariery

• 1933Urodzony 18 sierpnia w Paryżu jako Raymond Thierry Liebling.
• 1943Przeżywa likwidację getta krakowskiego; matka ginie w Auschwitz-Birkenau.
• 1948Zaczyna występować w dziecięcym teatrze „Wesoła Gromadka” i Teatrze Młodego Widza w Krakowie.
• 1953Debiut filmowy w „Trzech opowieściach”.
• 1954Rola Mundka w „Pokoleniu” Andrzeja Wajdy. Przyjęcie na Wydział Reżyserii PWSF w Łodzi.
• 1962Reżyserski debiut pełnometrażowy „Nóż w wodzie” – Złota Kaczka i nominacja do Oscara.
• 1965„Wstręt” – Srebrny Niedźwiedź na Berlinale.
• 1966„Matnia” – Złoty Niedźwiedź na Berlinale.
• 1968Ślub ze Sharon Tate. Premiera „Dziecka Rosemary”.
• 1969Sharon Tate zamordowana przez sektę Charlesa Mansona.
• 1974„Chinatown” z Jackiem Nicholsonem.
• 1977–1978Oskarżenie o czyn seksualny wobec nieletniej. Ucieczka ze Stanów Zjednoczonych do Europy.
• 1979„Tess” – trzy Oscary i Złoty Glob dla filmu.
• 1981Reżyseria i rola Mozarta w „Amadeuszu” w Teatrze na Woli w Warszawie.
• 1989Ślub z Emmanuelle Seigner.
• 1998Zostaje członkiem francuskiej Académie des beaux-arts.
• 2002„Pianista” – Złota Palma w Cannes. Rola Papkina w „Zemście” Wajdy.
• 2003Oscar za najlepszą reżyserię „Pianisty”.
• 2009–2010Zatrzymanie w Zurychu i nieudana próba ekstradycji do USA.
• 2016Sąd Najwyższy RP ostatecznie uznaje ekstradycję za niedopuszczalną.
• 2019„Oficer i szpieg” – Wielka Nagroda Jury w Wenecji.
• 2023Premiera „The Palace”.

Role teatralne

Ponadto w 1976 roku Polański wyreżyserował operę „Rigoletto” Giuseppe Verdiego w Bawarskiej Operze Narodowej w Monachium – jako reżyser, nie wykonawca.

Filmografia aktorska – wybór

Nagrody i odznaczenia

Odznaczenia

Nagrody filmowe

Życie prywatne i rodzina

Roman Polański był trzykrotnie żonaty. W 1959 roku ożenił się z aktorką Barbarą Kwiatkowską, z którą rozwiódł się w 1962 roku. W 1968 roku poślubił amerykańską aktorkę Sharon Tate, zamordowaną rok później przez członków sekty Charlesa Mansona. 30 sierpnia 1989 roku ożenił się z francuską aktorką Emmanuelle Seigner, z którą ma dwoje dzieci: córkę Morgane (ur. 1993) i syna Elvisa (ur. 1998). Oboje zagrali drobne role w filmach ojca; Morgane Polanski zadebiutowała też jako reżyserka krótkim metrażem w 2016 roku. Rodzina mówi w domu po polsku.

Polański deklaruje się jako ateista. Od 1976 roku, obok polskiego, posiada obywatelstwo francuskie.

Ciekawostki o Romanie Polańskim

• Jako dziecko przeżył likwidację getta krakowskiego, uciekając przez dziurę w ogrodzeniu zrobioną przez ojca, i ukrywał się pod nazwiskiem Roman Wilk.
• W 1949 roku został brutalnie pobity i okradziony przez krakowskiego seryjnego mordercę Romana Dziubę – po tym zdarzeniu porzucił kolarstwo na rzecz aktorstwa.
• Dwa jego filmy, „Dziecko Rosemary” i „Chinatown”, zostały wpisane do amerykańskiego Narodowego Rejestru Filmowego jako dzieła „znaczące kulturowo, historycznie bądź estetycznie”.
• W 1981 roku, dwa lata przed ekranizacją Miloša Formana, sam wyreżyserował i zagrał główną rolę w scenicznym „Amadeuszu” w warszawskim Teatrze na Woli.
• W 2010 roku odebrał Platynowe Lwy za całokształt twórczości na FPFF w Gdyni, ale osobiście nie przyjechał po nagrodę.
• Od 1998 roku jest członkiem prestiżowej francuskiej Académie des beaux-arts.
• W maju 2018 roku, w związku z ruchem #MeToo, został wykluczony z Amerykańskiej Akademii Filmowej przyznającej Oscary.

Roman Polański – pytania i odpowiedzi

Zobacz także

• Lista polskich aktorów
• Daniel Olbrychski
• Wojciech Pszoniak
• Jerzy Stuhr
• Zbigniew Cybulski
• Teatry w Warszawie
• Teatry w Polsce

Źródła

• Roman Polański – Wikipedia
  pl.wikipedia.org/wiki/Roman_Polański
• Roman Polański – FilmPolski.pl
  filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=1111579
• Roman Polański – Filmweb
  filmweb.pl/person/Roman.Polanski
• Roman Polański – FDB.pl
  fdb.pl/osoba/3466-roman-polanski-i
• Roman Polański – IMDb (identyfikator z Wikidata, ID nie zweryfikowany bezpośrednim pobraniem strony ze względu na zabezpieczenia serwisu)
  imdb.com/name/nm0000591/
• Zdjęcie: Mariusz Kubik, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0
  commons.wikimedia.org/wiki/File:2023.11.13._Roman_Polanski_Photo_Mariusz_Kubik_01.JPG
  creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl

Ostatnia aktualizacja: 20.09.2026