Biografia Romana Wilhelmiego
Dzieciństwo i edukacja
Roman Wilhelmi urodził się 6 czerwca 1936 roku w Poznaniu jako najstarszy syn Zdzisława i Stefanii Wilhelmich. Miał dwóch młodszych braci, Eugeniusza i Adama. W dzieciństwie, za niesforne zachowanie, rodzice przenieśli go do szkoły powszechnej z internatem Kolegium Kujawskiego księży salezjanów w Aleksandrowie Kujawskim – to tam wystąpił w swojej pierwszej sztuce i odkrył zamiłowanie do aktorstwa. Po powrocie do Poznania ukończył liceum oraz średnią szkołę teatralną. Jako piętnastolatek wygrał konkurs recytatorski organizowany przez poznańskie radio.
Przed egzaminami na studia złamał rękę w łokciu, co poskutkowało trwałą niedoskonałością ruchową, którą musiał maskować dobrze opanowanym gestem scenicznym. Studiował na Wydziale Aktorskim PWST w Warszawie, którą ukończył w 1958 roku. Już na trzecim roku studiów występował w Teatrze Polskim w roli pazia w „Skowronku” Jeana Anouilha.
Kariera teatralna: 33 lata w Teatrze Ateneum
Zaraz po studiach ożenił się i związał z Teatrem Ateneum, którym kierował wówczas Aleksander Bardini – z braku innych możliwości mieszkał wtedy w pracowni krawieckiej teatru, a później w jego maszynowni. U Bardiniego z powodzeniem zagrał Stanleya Kowalskiego w „Tramwaju zwanym pożądaniem” Tennessee Williamsa (1959) – jedną z ról granych w ramach warsztatów dyplomowych.
Przez pierwsze lata kariery otrzymywał głównie niewielkie role. Pierwszą znaczącą rolą było zagranie Wioski w „Murzynach” według Jeana Geneta (1961). W 1967 roku zagrał znaczące role w „Zmierzchu”, „Męczeństwie i śmierci Jean Paul Marata...” oraz „Niemcach”, a w kolejnych latach w „Dozorcy” Pintera (1968) i „Sonacie Belzebuba” Witkacego (1969). Przełomem w karierze scenicznej okazała się tytułowa rola w „Peer Gyncie” Ibsena (1970, reż. Maciej Prus).
W kolejnych latach zagrał między innymi Roberta Scurvy’ego w „Szewcach” Witkacego (1971), Pozza w „Czekając na Godota” Becketta (1971), Waśkę Piepieła w „Na dnie” Gorkiego (1972), markiza Posę w „Don Carlosie” Schillera (1972), Mefistofelesa w „Tragicznych dziejach Doktora Fausta” Marlowe’a (1975) i tytułowego Dantona w „Śmierci Dantona” Büchnera (1982, reż. Kazimierz Kutz). Gościnnie, w Teatrze Powszechnym, zagrał Randle’a P. McMurphy’ego w „Locie nad kukułczym gniazdem” (1977) – rolę nagrodzoną na Kaliskich Spotkaniach Teatralnych. W drugiej połowie lat 80. występował też w Teatrze Nowym (m.in. tytułowy Edward II Marlowe’a, 1986, i tytułowy Faust Goethego, 1989) oraz w Teatrze „Scena Prezentacje”. Jego ostatnią udokumentowaną rolą teatralną był Ojciec w „Ślubie” Gombrowicza w Teatrze Rozmaitości (1991) – premiera odbyła się w roku jego śmierci.
Film i telewizja
Na ekranie pojawił się już w 1955 roku w „Uwadze, chuligani!”, a pierwszą główną rolę filmową zagrał w „Wianie” (1963), z której sam nie był zadowolony, uznając ją za zbyt teatralną. W serialu „Czterej pancerni i pies” (druga połowa lat 60.) zagrał Olgierda Jarosza, lecz tylko w pierwszych ośmiu odcinkach – zgodnie ze scenariuszem postać zginęła, a Wilhelmi odmówił jej wskrzeszenia, mając w tym czasie atrakcyjną propozycję pracy w NRD. Na przełomie lat 60. i 70. rzadko dostawał role filmowe – uznawano, że aktor kojarzony z popularną postacią z „Czterech pancernych” nie powinien grać czarnych charakterów.
Rozpoznawalność jako aktor filmowy przyniosła mu rola Roberta Fornalskiego w „Zaklętych rewirach” Janusza Majewskiego (1975), za którą otrzymał nagrodę aktorską na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku. W 1980 roku zagrał tytułową rolę w serialu „Kariera Nikodema Dyzmy” oraz dziennikarza Jana w „Ćmie” Tomasza Zygadły, za którą otrzymał drugą nagrodę aktorską FPFF oraz medal na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Moskwie. W 1983 roku zagrał Stanisława Anioła w kultowym serialu „Alternatywy 4” Stanisława Barei.
Dubbing
Wilhelmi był też aktywnym aktorem dubbingowym – użyczał głosu w filmach i serialach zagranicznych od lat 60. do 90., między innymi w „Sadze rodu Forsyte’ów” (Jolyon Forsyte Jr.), „Ja, Klaudiuszu” (Tyberiusz) i „Pogodzie dla bogaczy” (Falconetti).
Choroba i śmierć
Zmarł 3 listopada 1991 roku w Warszawie na raka wątroby, w wieku 55 lat. Został pochowany na cmentarzu w Wilanowie.
Kalendarium kariery
- 1936Urodzony 6 czerwca w Poznaniu.
- 1955Debiut filmowy w „Uwadze, chuligani!”.
- 1958Dyplom PWST w Warszawie. Angaż w Teatrze Ateneum pod dyrekcją Aleksandra Bardiniego.
- 1959Rola Stanleya Kowalskiego w „Tramwaju zwanym pożądaniem”.
- 1961Pierwsza znacząca rola – Wioska w „Murzynach” Geneta.
- 1963Pierwsza główna rola filmowa w „Wianie”.
- 1966Rola Olgierda Jarosza w „Czterech pancernych i psie” (odc. 1–6).
- 1970Tytułowa rola w „Peer Gyncie” – przełom w karierze teatralnej.
- 1975Rola Roberta Fornalskiego w „Zaklętych rewirach” – nagroda aktorska na FPFF w Gdańsku.
- 1977Gościnnie w Teatrze Powszechnym: Randle McMurphy w „Locie nad kukułczym gniazdem”.
- 1979Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Nagroda Prezesa Rady Ministrów za kreacje aktorskie.
- 1980Tytułowa rola w serialu „Kariera Nikodema Dyzmy”. Rola w „Ćmie” – druga nagroda aktorska FPFF.
- 1981Złoty Ekran. Medal za najlepszą rolę męską na festiwalu w Moskwie.
- 1982Tytułowa rola w „Śmierci Dantona” w reżyserii Kazimierza Kutza.
- 1983Rola Stanisława Anioła w serialu „Alternatywy 4”.
- 1986Tytułowa rola w „Edwardzie II” w Teatrze Nowym.
- 1989Tytułowa rola w „Fauście” Goethego.
- 1991Ostatnia rola – Ojciec w „Ślubie” Gombrowicza. Umiera 3 listopada w Warszawie.
Najważniejsze role teatralne
| Rok | Rola | Spektakl / autor | Teatr |
|---|---|---|---|
| 1958 | Willem | „Proces”, F. Kafka | Teatr Ateneum |
| 1959 | Stanley | „Tramwaj zwany pożądaniem”, T. Williams | Teatr Ateneum |
| 1961 | Wioska | „Murzyni”, J. Genet | Teatr Ateneum |
| 1963 | De Conde | „Demony”, J. Whiting, reż. A. Wajda | Teatr Ateneum |
| 1967 | Willi | „Niemcy”, L. Kruczkowski | Teatr Ateneum |
| 1967 | Dupperet | „Męczeństwo i śmierć Jean Paul Marata...”, P. Weiss | Teatr Ateneum |
| 1968 | Nick | „Dozorca”, H. Pinter | Teatr Ateneum |
| 1969 | Hieronim Sakalyi | „Sonata Belzebuba”, S.I. Witkiewicz | Teatr Ateneum |
| 1970 | Peer Gynt | „Peer Gynt”, H. Ibsen | Teatr Ateneum |
| 1971 | Robert Scurvy | „Szewcy”, S.I. Witkiewicz | Teatr Ateneum |
| 1971 | Pozzo | „Czekając na Godota”, S. Beckett | Teatr Ateneum |
| 1972 | Waśka Piepieł | „Na dnie”, M. Gorki | Teatr Ateneum |
| 1972 | Markiz Posa | „Don Carlos”, F. Schiller | Teatr Ateneum |
| 1975 | Mefistofeles | „Tragiczne dzieje Doktora Fausta”, C. Marlowe | Teatr Ateneum |
| 1977 | Randle P. McMurphy | „Lot nad kukułczym gniazdem”, D. Wasserman | Teatr Powszechny |
| 1978 | Wielki książę | „Tryptyk listopadowy”, S. Wyspiański | Teatr Ateneum |
| 1980 | Mackie Majcher | „Opera za trzy grosze”, B. Brecht | Teatr Ateneum |
| 1982 | Danton | „Śmierć Dantona”, G. Büchner, reż. K. Kutz | Teatr Ateneum |
| 1986 | Edward II | „Edward II”, C. Marlowe | Teatr Nowy |
| 1989 | Faust | „Faust”, J.W. Goethe | Teatr Nowy |
| 1991 | Ojciec | „Ślub”, W. Gombrowicz | Teatr Rozmaitości |
Filmografia – wybór
| Rok | Tytuł | Rola | Reżyseria |
|---|---|---|---|
| 1957 | Eroica | powstaniec | Andrzej Munk |
| 1966 | Czterej pancerni i pies (serial) | Olgierd Jarosz (odc. 1–6) | Konrad Nałęcki |
| 1975 | Zaklęte rewiry | Robert Fornalski | Janusz Majewski |
| 1975 | Dzieje grzechu | bandyta Antoni Pochroń | Walerian Borowczyk |
| 1977 | Sprawa Gorgonowej | inż. Henryk Zaremba | Janusz Majewski |
| 1978 | Bez znieczulenia | Broński | Andrzej Wajda |
| 1980 | Kariera Nikodema Dyzmy (serial) | Nikodem Dyzma | Jan Rybkowski |
| 1980 | Ćma | dziennikarz Jan | Tomasz Zygadło |
| 1981 | Wojna światów – następne stulecie | Iron Idem | Piotr Szulkin |
| 1983 | Alternatywy 4 (serial) | Stanisław Anioł | Stanisław Bareja |
| 1986 | Rykowisko | Wiktor Szałaj | Grzegorz Skurski |
Nagrody i odznaczenia
Odznaczenia państwowe
- Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego (1967)
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1979)
- Nagroda Prezesa Rady Ministrów II stopnia za kreacje aktorskie (1979)
Nagrody artystyczne
- Nagroda zespołowa za serial „Czterej pancerni i pies” (1967)
- Nagroda aktorska FPFF w Gdańsku za „Zaklęte rewiry” (1975)
- Nagroda Festiwalu Teatrów Telewizyjnych w Olsztynie za „Czarownice z Salem” (1979)
- Nagroda za rolę męską na Kaliskich Spotkaniach Teatralnych za „Lot nad kukułczym gniazdem” (1979)
- Nagroda Komitetu ds. Radia i TV I stopnia za „Karierę Nikodema Dyzmy” (1980)
- Nagroda aktorska FPFF w Gdańsku za „Ćmę” (1980)
- Złoty Ekran za osiągnięcia w aktorstwie telewizyjnym (1981)
- Medal za najlepszą rolę męską, Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Moskwie, za „Ćmę” (1981)
- Nagroda za najlepszą rolę męską, Imafic ’81 w Madrycie, za „Wojnę światów – następne stulecie” (1982)
- Nagroda za najlepszą rolę męską, Festiwal Filmów Fantastycznych w Triest, za „Wojnę światów – następne stulecie” (1982)
- Nagroda zespołowa i Puchar Stoczni Szczecińskiej za „Dwoje na huśtawce”, Szczeciński Tydzień Teatralny (1983)
Życie prywatne i rodzina
Pierwszy związek małżeński Roman Wilhelmi zawarł w 1958 roku z Danutą, późniejszą dziennikarką. Drugie małżeństwo zawarł z Mariką Kollar, węgierską tłumaczką, z którą ma syna Rafała (ur. 1970). Po rozwodzie w 1976 roku trudna sytuacja zmusiła Marikę do emigracji z synem do Austrii.
Ciekawostki o Romanie Wilhelmim
- Złamanie ręki w łokciu przed egzaminami na studia zmusiło go do wypracowania szczególnie starannej gestykulacji scenicznej, ukrywającej tę niedoskonałość.
- Odmówił powrotu do roli Olgierda Jarosza w „Czterech pancernych i psie”, mimo że twórcy serialu chcieli wskrzesić tę postać ze względu na jej popularność.
- Przez kilka lat na przełomie lat 60. i 70. nie dostawał ról filmowych poza serialami młodzieżowymi – uznawano, że aktor kojarzony z pozytywnym bohaterem „Czterech pancernych” nie może grać czarnych charakterów.
- Był aktywnym aktorem dubbingowym – jego głosem posługiwały się m.in. postaci z „Sagi rodu Forsyte’ów” i „Ja, Klaudiusza”.
- W Poznaniu, jego rodzinnym mieście, odbywają się cykliczne Dni Romana Wilhelmiego, a od 2012 roku stoi tam poświęcony mu pomnik.
- W 2021 roku jego imieniem nazwano rondo na warszawskim Ursynowie, na skrzyżowaniu ulic Alternatywy i Polskie Drogi.
Roman Wilhelmi – pytania i odpowiedzi
Ile lat miał Roman Wilhelmi?
Urodził się 6 czerwca 1936 roku w Poznaniu, a zmarł 3 listopada 1991 roku w Warszawie, mając 55 lat.
Z jakich ról najbardziej znany jest Roman Wilhelmi?
Z tytułowej roli w „Peer Gyncie” Ibsena w Teatrze Ateneum (1970), z roli Nikodema Dyzmy w serialu „Kariera Nikodema Dyzmy” (1980) oraz z roli Olgierda Jarosza w pierwszych odcinkach „Czterech pancernych i psa” (1966).
W jakim teatrze grał Roman Wilhelmi?
Niemal całą karierę teatralną związał z Teatrem Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie, gdzie zagrał ponad 50 ról od 1958 roku. Gościnnie występował też w Teatrze Powszechnym, Teatrze Nowym i innych scenach warszawskich.
Jakie nagrody otrzymał Roman Wilhelmi?
Dwukrotnie nagrodę aktorską na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych (za „Zaklęte rewiry” w 1975 i za „Ćmę” w 1980), Złoty Ekran (1981), medal za najlepszą rolę męską na festiwalu w Moskwie (1981) oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1979).
Kiedy i z jakiego powodu zmarł Roman Wilhelmi?
Zmarł 3 listopada 1991 roku w Warszawie na raka wątroby, w wieku 55 lat. Został pochowany na cmentarzu w Wilanowie.
Jak upamiętniono Romana Wilhelmiego?
W Poznaniu, jego rodzinnym mieście, znajduje się poświęcony mu pomnik (2012), skwer jego imienia (2011) i tablica pamiątkowa na miejscu urodzenia. W Warszawie jego imię nosi rondo na Ursynowie (2021).
Zobacz także
Źródła
- Roman Wilhelmi – Wikipedia
pl.wikipedia.org/wiki/Roman_Wilhelmi - Roman Wilhelmi – Encyklopedia teatru polskiego (e-teatr)
encyklopediateatru.pl/osoby/289/roman-wilhelmi - Roman Wilhelmi – FilmPolski.pl
filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=11234 - Roman Wilhelmi – FDB.pl
fdb.pl/osoba/11645-roman-wilhelmi - Roman Wilhelmi – IMDb (identyfikator ze zweryfikowanej właściwości Wikidata P345)
imdb.com/name/nm0928948/ - Marcin Rychcik, „Roman Wilhelmi. Biografia”, Axis Mundi 2016, ISBN 978-83-64980-18-3.
- Zdjęcie: Narodowe Archiwum Cyfrowe (autor nieznany), Wikimedia Commons, domena publiczna
commons.wikimedia.org/wiki/File:Roman_Wilhelmi.jpg