Ryszard Filipski

Biografia Ryszarda Filipskiego

Początki i debiut

Ryszard Filipski urodził się 17 lipca 1934 roku we Lwowie. W 1958 roku zdał aktorski egzamin eksternistyczny. Na ekranie zadebiutował w 1955 roku rolą w filmie „Trzy starty” Czesława Petelskiego, będąc wówczas aktorem Teatru 7,15 w Łodzi. Teatralny debiut zaliczył w 1957 roku rolą Valorina w „Ich głowach” Marcela Aymé, w reżyserii Jerzego Antczaka, na scenie Teatru Satyry w Łodzi.

Kariera teatralna i teatr eref-66

Po powrocie do Krakowa spędził dwa lata w Teatrze Rozmaitości, a w latach 1962–1966 był członkiem zespołu Teatru Starego, gdzie współpracował między innymi z Konradem Swinarskim i Jerzym Jarockim. Według własnych słów nie skorzystał z zaproszeń do współpracy kierowanych do niego przez Tadeusza Kantora, Józefa Szajnę i Jerzego Grotowskiego.

W 1966 roku założył własny, jednoosobowy teatr eref-66, który działał do 1981 roku, dając około 6 tysięcy przedstawień; pod jego szyldem pracowało w sumie siedmiu aktorów. Spektakle opierały się na minimalistycznej scenografii i bezpośrednim, słownym kontakcie aktora z widownią. Najgłośniejszym echem odbił się monodram „Ja i mój brat”, oceniany skrajnie różnie – z jednej strony oskarżany o antysemityzm, z drugiej chwalony za bezkompromisowe podejmowanie tematu okupacji. Za monodram „Raport z Monachium” (1968), o procesie hitlerowskich zbrodniarzy wojennych, otrzymał nagrodę. W widowisku Teatru Telewizji „O coś więcej niż przetrwanie” (1978, reż. Grzegorz Królikiewicz) wcielił się w generała Armii Krajowej Stefana Roweckiego „Grota”. Pod koniec lat 70. pełnił też funkcje administracyjne: w latach 1975–1979 był dyrektorem Teatru Ludowego w Nowej Hucie, gdzie wyreżyserował między innymi spektakl „Nasza patetyczna”, a następnie kierował Zespołami Filmowymi „Kraków” (1980–1981) i „Iluzjon” (1982–1987).

Kariera filmowa

Ze względu na warunki fizyczne przez pewien okres był etatowym „twardzielem” polskiego kina sensacyjnego przełomu lat 60. i 70.: zagrał zawziętego kapitana MO w „Tylko umarły odpowie” (1969), agenta kontrwywiadu w „Brylantach pani Zuzy” (1971) i zdemobilizowanego weterana wojny w „polskim westernie” „Południk zero” (1970). Największą rozpoznawalność przyniosła mu rola majora Henryka „Hubala” Dobrzańskiego w filmie Bohdana Poręby „Hubal” (1973) oraz wachmistrza Soroki, przybocznego Kmicica, w „Potopie” Jerzego Hoffmana (1974).

Chętnie podejmował też próby przełamania tego emploi: dobre recenzje zyskała jego rola zmęczonego czterdziestolatka w „Molo” (1968, reż. Wojciech Solarz) oraz adwokata w groteskowym „Przekładańcu” Andrzeja Wajdy (1968) – Wajda ocenił, że Filipski „zagrał adwokata (…) w sposób niezwykle skuteczny i zabawny”, a rolę chwalił również Stanisław Lem, autor pierwowzoru scenariusza. Reżyser Janusz Majewski określił go w książce „Ostatni klaps” jako jednego z najbardziej filmowych aktorów, jacy pojawili się w Polsce, porównując go do Jeana Gabina i Spencera Tracy'ego. W 1981 roku Hanna Krall, autorka scenariusza „Krótkiego dnia pracy” Krzysztofa Kieślowskiego, chciała obsadzić go w roli sekretarza wojewódzkiego PZPR, jednak reżyser – niechętny jego poglądom – wybrał innego aktora.

Reżyseria i „Zamach stanu”

Jako reżyser zadebiutował sensacyjną opowieścią z czasów zimnej wojny „Orzeł i reszka” (1974), w której zagrał też główną rolę. Później zrealizował dramat społeczno-polityczny „Wysokie loty” (1979). Filmowym dziełem życia Filipskiego pozostaje „Zamach stanu” (1980), który wyreżyserował i w którym zagrał główną rolę – marszałka Józefa Piłsudskiego, starając się wiernie naśladować jego sposób mówienia i gesty. Film przedstawiał Piłsudskiego jako dyktatora przeciwnego demokracji, a obóz sanacji jako cyników dopuszczających się przestępstw dla politycznych korzyści. Otrzymał Nagrodę Główną Jury na festiwalu filmowym w Gdyni, ale w kinach nie zdobył szerokiej publiczności.

Działalność polityczna i proces o karykaturę

Filipski przez całe życie chętnie zabierał głos w sprawach publicznych i był aktywny w środowisku politycznym po stronie ówczesnej władzy. W 1976 roku firmował swoim nazwiskiem tak zwany List 2000 – publiczną odezwę do KC PZPR, zredagowaną wspólnie z dziennikarzem Ryszardem Gontarzem, domagającą się „moralnej odnowy” w szeregach partii i demaskującą KOR jako organizację antysocjalistyczną. Historycy interpretują List 2000 jako element wewnątrzpartyjnych rozgrywek w PZPR. Mimo bliskich związków z reżyserem Bohdanem Porębą, w 1980 roku Filipski nie został założycielem kierowanego przez niego Zrzeszenia Grunwald ani później do niego nie wstąpił. Przed wyborami parlamentarnymi w 1993 roku współpracował z partią Przymierze Samoobrona, a w 2004 roku podpisał list protestacyjny przeciwko pochowaniu Czesława Miłosza w krypcie na Skałce. Na kierowane pod jego adresem zarzuty o antysemityzm odpowiadał, że nie jest „przeciwny jakiemukolwiek człowiekowi z powodu jego przynależności narodowej”.

Na początku 1976 roku w tygodniku „Literatura” ukazał się rysunek satyryczny Andrzeja Czeczota, nawiązujący do politycznej działalności Filipskiego i zawierający symbole kojarzone z przedwojennym ONR, na tle afisza Teatru Ludowego w Nowej Hucie. Filipski pozwał rysownika oraz redakcję pisma; w jego obronie wystąpiły między innymi dzienniki „Trybuna Ludu”, „Życie Warszawy” i „Słowo Powszechne”, a wielu aktorów podpisało list otwarty potępiający publikację. Obrony Czeczota podjął się Jan Olszewski, a na świadków w sprawie Filipskiego powołano Kazimierza Kutza i Jonasza Koftę. Jesienią 1976 roku sąd skazał Czeczota na sześć miesięcy więzienia w zawieszeniu, zasądził pokrycie kosztów procesu i nawiązki na cele społeczne oraz nakazał publiczne przeprosiny.

Emigracja wewnętrzna i powrót do aktorstwa

Porażka frekwencyjna „Zamachu stanu” i trudności z realizacją kolejnych projektów skłoniły Filipskiego do decyzji o „emigracji wewnętrznej” – na początku lat 80. zamilkł i wycofał się z bieżącej działalności aktorskiej. Prowadził stadninę koni na Zamojszczyźnie i mieszkał w Białowieży. W 1997 roku wydał powieść „Mzehomo”, określaną przez recenzentów jako „utopia ewangeliczna”. Jedynym wyjątkiem w tym okresie był występ w filmie „Lazarus” (1993, reż. Waldemar Dziki) w roli dziadka głównego bohatera. Decyzję o wycofaniu się z zawodu oceniał później negatywnie, mówiąc wprost: „Żałuję! Dzisiaj, po przemyśleniach i analizie – żałuję!”.

Na dobre powrócił do aktorstwa w 2003 roku w serialu TVP „Zaginiona” (reż. Andrzej Kostenko), grając komisarza Joachima Kondeję poszukującego, wraz z młodym komisarzem granym przez Andrzeja Chyrę, zaginionej maturzystki. Tego samego roku w „Starej baśni” Jerzego Hoffmana zagrał Wisza, ojca głównej bohaterki. Jesienią 2004 roku rozpoczął rolę inspektora Ryszarda Grodzkiego w serialu „Kryminalni” (do 2008), a wiosną 2005 roku wystąpił jako Wor, „sędzia” ormiańskiej mafii, w cieszącym się dobrymi recenzjami filmie „PitBull” Patryka Vegi. Bogusław Linda określił go jako „wspaniałego, niewykorzystanego aktora”, jedynego, który w polskim kinie nie grał „teatralnie”. Zmarł 22 października 2021 roku; zgodnie z jego wolą informacja o śmierci trafiła do mediów dopiero po pogrzebie, 29 października. Pochowany został 26 października 2021 roku na cmentarzu parafialnym w Żukowie, w otoczeniu najbliższej rodziny.

Kalendarium kariery

• 1934Urodzony 17 lipca we Lwowie.
• 1955Debiut filmowy w „Trzy starty” Czesława Petelskiego.
• 1957Debiut teatralny rolą Valorina w Teatrze Satyry w Łodzi.
• 1958Zdaje aktorski egzamin eksternistyczny.
• 1962Dołącza do zespołu Teatru Starego w Krakowie (do 1966).
• 1966Zakłada własny teatr eref-66, działający do 1981 roku.
• 1968Nagroda za monodram „Raport z Monachium”. Role w „Przekładańcu” Wajdy i „Molo”.
• 1973Główna rola w „Hubalu” Bohdana Poręby.
• 1974Reżyserski debiut „Orzeł i reszka”. Rola Soroki w „Potopie” Jerzego Hoffmana.
• 1975Zostaje dyrektorem Teatru Ludowego w Nowej Hucie (do 1979).
• 1976List 2000 do KC PZPR. Proces sądowy przeciwko Andrzejowi Czeczotowi o karykaturę.
• 1978Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Rola gen. „Grota” Roweckiego w Teatrze Telewizji.
• 1980Reżyseruje i gra marszałka Piłsudskiego w „Zamachu stanu” – Nagroda Główna Jury w Gdyni.
• 1981Koniec działalności eref-66. Decyzja o „emigracji wewnętrznej”.
• 1993Jedyny występ w okresie przerwy – rola w „Lazarusie”.
• 1997Wydaje powieść „Mzehomo”.
• 2003Powrót do aktorstwa: serial „Zaginiona” i film „Stara baśń”.
• 2004Rozpoczyna rolę inspektora Grodzkiego w „Kryminalnych” (do 2008).
• 2021Umiera 22 października; pochowany 26 października w Żukowie.

Najważniejsze role teatralne

Filmografia – wybór

Nagrody i odznaczenia

Odznaczenia państwowe

Nagrody artystyczne

Ciekawostki o Ryszardzie Filipskim

• W „Końcu nocy” (1956) jego bohater Edek Słowik podaje datę urodzenia „siedemnaście, siedem, trzydzieści dwa” – ten sam dzień co Filipski, ale z dodanymi dwoma latami.
• Po sprawie karykatury Czeczota cenzura usunęła z filmu „Miś” żart „Filipskiego chcą ze mnie zrobić!”, zastępując nazwisko Fronczewskim.
• Nazwa jego teatru eref-66 zainspirowała żart w komedii „Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz?” (inicjały „R.F.”).
• Przez ponad 20 lat (1981–2003) nie występował na ekranie, z wyjątkiem jednej roli w „Lazarusie” (1993).
• „Zamach stanu” (1980), mimo Nagrody Głównej Jury w Gdyni, nie zdobył w kinach szerokiej publiczności.
• Hanna Krall chciała obsadzić go w „Krótkim dniu pracy” Kieślowskiego, ale reżyser – niechętny jego poglądom – wybrał innego aktora.
• Bogusław Linda nazwał go „wspaniałym, niewykorzystanym aktorem”.

Ryszard Filipski – pytania i odpowiedzi

Zobacz także

• Lista polskich aktorów
• Jerzy Trela
• Wojciech Pszoniak
• Bogusław Linda
• Teatry w Krakowie
• Teatry w Polsce

Źródła

• Ryszard Filipski – Wikipedia
  pl.wikipedia.org/wiki/Ryszard_Filipski
• Ryszard Filipski – FilmPolski.pl
  filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=111021
• Ryszard Filipski – Filmweb
  filmweb.pl/person/Ryszard+Filipski-8890
• Ryszard Filipski – FDB.pl
  fdb.pl/osoba/34597-ryszard-filipski
• Ryszard Filipski – IMDb
  imdb.com/name/nm0277159/
• Zdjęcie: Ja Fryta, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 2.0
  commons.wikimedia.org/wiki/File:Ryszard_Filipski_2011.jpg
  creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/deed.pl

Ostatnia aktualizacja: 20.09.2026