Biografia Stanisława Barei
Dzieciństwo i edukacja
Stanisław Sylwester Bareja urodził się 5 grudnia 1929 roku w Warszawie jako pierwsze z trojga dzieci Sylwestra Kazimierza (1902–1983) i Stanisławy z domu Chmielarz (1910–2001). Ojciec, podobnie jak dziadek, prowadził firmę wędliniarską na warszawskim Mokotowie; po wojnie, w 1946 roku, rodzina przeniosła się do Jeleniej Góry, gdzie ojciec z powodu nacjonalizacji prywatnej przedsiębiorczości trafił do pracy jako kierownik „kolumny uboju” w państwowych zakładach mięsnych. Wątki wędliniarskie później wracały w filmach Barei – parówki w „Misiu” przygotowano według przedwojennych przepisów.
W Warszawie ukończył Gimnazjum im. Tadeusza Reytana (mała matura, 1946), a od 1947 roku uczył się w I Liceum Ogólnokształcącym im. Stefana Żeromskiego w Jeleniej Górze, które ukończył w 1949 roku. W tym czasie prowadził dziennik z tytułami przeczytanych książek oraz obejrzanych spektakli i filmów, czasem dopisując własne oceny. Po maturze rozpoczął studia na Wydziale Reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi, gdzie należał do nieformalnej grupy przyjaciół zwanej „Kolektywem” – obok Jana Łomnickiego, Janusza Weycherta, Janusza Morgensterna, Lecha Lorentowicza i Kazimierza Kutza.
Studia ukończył w 1954 roku, ale nie złożył egzaminu końcowego. Jego etiuda dyplomowa „Gorejące czapki” (1958), satyra na urzędnika Ministerstwa Bezpieczeństwa, nie została przyjęta z powodów cenzuralnych, przez co nie zaliczono mu pracy dyplomowej. Tytuł magistra sztuki uzyskał dopiero 24 kwietnia 1974 roku – po przedstawieniu jako pracy dyplomowej swojego filmu „Mąż swojej żony” z 1960 roku i zdaniu egzaminu magisterskiego z wynikiem dobrym. Promotorem pracy był Janusz Morgenstern. Po studiach był asystentem reżysera Jana Rybkowskiego, grywał epizodyczne role w filmach i tworzył krótkie filmy reklamowe; na planie „Godzin nadziei” Rybkowskiego poznał aktorów, z którymi później współpracował, m.in. Bronisława Pawlika i Jana Kobuszewskiego.
Krytyka twórczości i „bareizm”
Od końca lat 60. w krytyce jego twórczości funkcjonowało pojęcie „bareizmu”, ukute przez Janusza Weycherta i użyte publicznie po raz pierwszy przez Kazimierza Kutza na zebraniu Stowarzyszenia Filmowców Polskich (1968 lub 1969) jako określenie filmu odnoszącego sukces komercyjny, ale skierowanego do niewybrednej widowni. Władze i część środowiska filmowego posługiwały się tym pojęciem, zarzucając twórczości Barei niską jakość i „antysocjalistyczną wymowę”. Z czasem „bareizmy” zaczęto rozumieć szerzej – jako absurdalne, urzędowe sformułowania budowane na bazie nowomowy, którymi naszpikowane są zwłaszcza „Miś” i „Alternatywy 4”.
Działalność opozycyjna
Od lat 70. Bareja angażował się w działalność opozycji demokratycznej. W 1977 roku, wracając z planu „Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz”, razem ze Stanisławem Tymem przemycił do Polski w zasobniku na materiały filmowe ponad 100 książek otrzymanych w Paryżu od wydawnictwa „Kultura”. Tego samego roku związał się z KOR-em i należał do NSZZ „Solidarność”. Latem 1980 roku, po wypadku samochodowym, odwiedził Wiedeń, gdzie przez cztery dni uczył się obsługi powielacza dla podziemnej Niezależnej Oficyny Wydawniczej NOWA i przewiózł go do Polski ukryty na dachu fiata 126p. Przez dziesięć lat w piwnicy jego domu powstawały matryce dla NOWEJ i dla pierwszych numerów „Tygodnika Mazowsze”. W 1982 roku w jego mieszkaniu odbywały się spotkania Regionalnego Komitetu Wykonawczego „Solidarności” Mazowsze; pomagał ukrywającym się tam opozycjonistom Zbigniewowi Bujakowi i Zbigniewowi Romaszewskiemu.
Śmierć
Od początku czerwca 1987 roku przebywał na stypendium przy Muzeum Folkwang w Essen, gdzie przygotowywał scenariusze filmów dokumentalnych. 11 czerwca dostał udaru mózgu wskutek wylewu krwi, który był przyczyną zgonu – zmarł 14 czerwca 1987 roku w szpitalu miejskim St. Josef Krankenhaus w Essen-Werden. Urnę z jego prochami złożono na cmentarzu Czerniakowskim w Warszawie.
Kalendarium
- 1929Urodzony 5 grudnia w Warszawie.
- 1946Rodzina przenosi się do Jeleniej Góry.
- 1949Matura. Rozpoczyna studia na Wydziale Reżyserii PWSF w Łodzi.
- 1954Kończy studia, ale bez złożenia egzaminu końcowego.
- 1955Debiut aktorski w „Trzech startach”.
- 1961Reżyserski debiut kinowy – „Mąż swojej żony”, trzeci wynik oglądalności roku.
- 1965Reżyseruje serial kryminalny „Kapitan Sowa na tropie”.
- 1972„Poszukiwany, poszukiwana” – pierwsza autorska komedia i jedyna nagroda za życia (Nowy Jork).
- 197424 kwietnia uzyskuje tytuł magistra sztuki, dwadzieścia lat po studiach.
- 1977Wiąże się z KOR-em, przemyca książki z Paryża.
- 1978„Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz” – zagrał w niej trzy epizodyczne role.
- 1980Przemyca powielacz dla NOWEJ, ukryty na dachu fiata 126p.
- 1981Premiera „Misia”, piąty wynik oglądalności roku.
- 1982W jego mieszkaniu odbywają się spotkania Regionalnego Komitetu Wykonawczego „Solidarności” Mazowsze.
- 1983Serial „Alternatywy 4”.
- 1986Serial „Zmiennicy” – ostatnia praca reżyserska.
- 1987Umiera 14 czerwca w Essen po udarze mózgu.
- 200621 września odznaczony pośmiertnie Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
- 2008Pośmiertna Złota Kaczka – Reżyser Komediowy Stulecia.
- 20116 października odsłonięto jego gwiazdę w Łódzkiej Alei Sław.
Reżyseria i scenariusze – kontekst
Bareja specjalizował się w komediach, tworząc też kryminały i komedie kryminalne. Wczesne filmy stylizował na konkretne gatunki – „Dotknięcie nocy” na kino noir, „Żona dla Australijczyka” na musicale Busby’ego Berkeleya, a „Przygoda z piosenką” na filmy Stanleya Donena. Od „Poszukiwanego, poszukiwanej” (1972), inspirowanego historią opowiedzianą przez żonę, Hannę Kotkowską-Bareję, zaczął pisać scenariusze samodzielnie lub z przyjaciółmi – od lat 70. z Jackiem Fedorowiczem, Jerzym Dobrowolskim i Stanisławem Tymem. Poniższa tabela to wybór jego najważniejszych filmów i seriali w reżyserii – pełny kontekst jest niezbędny do zrozumienia jego dorobku, choć nie jest to strona poświęcona reżyserii.
| Rok | Tytuł | Uwagi |
|---|---|---|
| 1961 | Mąż swojej żony | debiut reżyserski, scenariusz z J. Jurandotem |
| 1963 | Żona dla Australijczyka | stylizacja na musical |
| 1965 | Kapitan Sowa na tropie | serial kryminalny |
| 1972 | Poszukiwany, poszukiwana | scenariusz z J. Fedorowiczem, nagroda w Nowym Jorku |
| 1976 | Brunet wieczorową porą | scenariusz ze S. Tymem |
| 1978 | Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz | scenariusz ze S. Tymem |
| 1981 | Miś | piąty wynik oglądalności 1981 roku |
| 1983/1986 | Alternatywy 4 | serial telewizyjny |
| 1986/1987 | Zmiennicy | ostatni serial, dokończony po śmierci reżysera |
Role aktorskie
Bareja epizodycznie występował w filmach, także własnych, na wzór Alfreda Hitchcocka. Poniżej pełna, udokumentowana lista jego ról aktorskich w filmie i telewizji – źródła nie odnotowują żadnej roli teatralnej.
| Rok | Tytuł | Rola |
|---|---|---|
| 1955 | Trzy starty | kolarz w Noweli kolarskiej (debiut) |
| 1956 | Nikodem Dyzma | kamerdyner Kunickiego |
| 1956 | Szkice węglem | Jasiek, lokaj u Skorabiewskich |
| 1956 | Zimowy zmierzch | pomocnik maszynisty Malinowskiego |
| 1957 | Eroica | powstaniec (odc. 1) |
| 1957 | Kapelusz pana Anatola | konduktor w autobusie |
| 1958 | Miasteczko | pan młody, mąż Magdy Sobczakówny |
| 1958 | Orzeł | kucharz Wiśniewski |
| 1959 | Inspekcja pana Anatola | fotograf w Paryżewie |
| 1962 | Gangsterzy i filantropi | gość w restauracji (odc. 2) |
| 1965 | Kapitan Sowa na tropie | mężczyzna przy skrzynce pocztowej |
| 1966 | Małżeństwo z rozsądku | mężczyzna kupujący marynarkę |
| 1968 | Przygoda z piosenką | przechodzień w Paryżu |
| 1972 | Poszukiwany, poszukiwana | mężczyzna goniący samochód Rochowicza |
| 1976 | Brunet wieczorową porą | pijaczek |
| 1977 | Lalka (serial) | Jaś Mincel, syn Jana |
| 1978 | Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz | trzy role epizodyczne |
| 1978 | Rodzina Leśniewskich (serial) | reżyser filmu „Dobranocka” (odc. 3) |
| 1980 | Dom (serial) | reżyser „Zakazanych piosenek” (odc. 4) |
| 1980 | Miś | pan Jan, właściciel sklepu w Londynie |
| 1983 | Alternatywy 4 | dzielnicowy Parys (odc. 5–6) |
| 1986 | Zmiennicy | „Krokodylowy” (odc. 2, 3, 6, 7) |
Nagrody i odznaczenia
Poniższe wyróżnienia honorują przede wszystkim jego dorobek reżyserski i scenariopisarski, nie aktorski.
- Nagroda na festiwalu Queens Council of the Arts w Nowym Jorku za „Poszukiwanego, poszukiwaną” – jedyne wyróżnienie przyznane za życia
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (21 września 2006, pośmiertnie, od prezydenta Lecha Kaczyńskiego)
- Specjalna Złota Kaczka 100-lecia Polskiego Kina w kategorii Reżyser Komediowy Stulecia (2008, pośmiertnie)
Upamiętnienie
- Od 2003 roku jego imieniem nazwane jest charakterystyczne, eliptyczne rondo w Krakowie.
- Od 2005 roku ulica w warszawskiej dzielnicy Białołęka nosi imię Stanisława Barei.
- Od 2012 roku jego imię nosi tzw. mała obwodnica w Kutnie.
- W Katowicach jego imieniem nazwano skwer przy centrum rozrywki Punkt44.
- 6 października 2011 roku w Łódzkiej Alei Sław odsłonięto poświęconą mu gwiazdę; uczestniczył w tym jego syn Jan.
Ciekawostki o Stanisławie Barei
- Chociaż przez całą karierę był przede wszystkim reżyserem, regularnie epizodycznie występował we własnych filmach, wzorem Alfreda Hitchcocka.
- Tytuł magistra sztuki otrzymał dopiero w 1974 roku – dwadzieścia lat po ukończeniu studiów, przedstawiając komisji jako pracę dyplomową swój film z 1960 roku.
- Jego etiuda dyplomowa „Gorejące czapki” (1958) została odrzucona z powodów cenzuralnych jako satyra na urzędnika Ministerstwa Bezpieczeństwa.
- Termin „bareizm”, ukuty przez Janusza Weycherta, z czasem zaczął oznaczać absurdalne, urzędowe sformułowania budowane na bazie nowomowy.
- Przemycił do Polski powielacz dla podziemnego wydawnictwa NOWA, ukryty na dachu fiata 126p.
- Zmarł nagle na stypendium w Niemczech, gdzie pracował nad scenariuszami filmów dokumentalnych dla Muzeum Folkwang w Essen.
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski otrzymał pośmiertnie dopiero w 2006 roku, niemal dwadzieścia lat po śmierci.
Stanisław Bareja – pytania i odpowiedzi
Czy Stanisław Bareja był przede wszystkim aktorem?
Nie. Wikipedia opisuje go jako reżysera, scenarzystę filmowego i aktora – w tej kolejności. Do historii polskiego kina przeszedł jako reżyser komedii („Miś”, „Alternatywy 4”, „Zmiennicy”). Role aktorskie, głównie epizodyczne, grywał na wzór Alfreda Hitchcocka, często we własnych filmach.
Jakie role aktorskie zagrał Stanisław Bareja?
Ma na koncie 22 udokumentowane role, m.in. kamerdynera Kunickiego w „Nikodemie Dyzmie” (1956), epizod w „Poszukiwanym, poszukiwanej” (1972), trzy role w „Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz” (1978) oraz pana Jana, właściciela sklepu w Londynie, w „Misiu” (1980).
Ile lat miał Stanisław Bareja, gdy zmarł?
Urodził się 5 grudnia 1929 roku w Warszawie, zmarł 14 czerwca 1987 roku w Essen w wieku 57 lat.
Dlaczego Stanisław Bareja zmarł w Niemczech?
Od początku czerwca 1987 roku przebywał na stypendium przy Muzeum Folkwang w Essen. 11 czerwca dostał udaru mózgu wskutek wylewu krwi i zmarł trzy dni później w miejscowym szpitalu.
Czym jest „bareizm”?
Pojęcie ukute przez Janusza Weycherta, użyte publicznie po raz pierwszy przez Kazimierza Kutza pod koniec lat 60. Początkowo oznaczało film komercyjnie udany, lecz przeznaczony dla niewybrednej widowni; później stało się synonimem absurdalnych, urzędowych sformułowań opartych na nowomowie.
Jak Stanisław Bareja był zaangażowany w opozycję demokratyczną?
Od 1977 roku był związany z KOR-em i należał do NSZZ „Solidarność”. Przemycił do Polski powielacz dla podziemnego wydawnictwa NOWA, a w jego mieszkaniu w 1982 roku odbywały się spotkania Regionalnego Komitetu Wykonawczego „Solidarności” Mazowsze.
Czy Stanisław Bareja grał w teatrze?
Dostępne źródła nie odnotowują żadnej roli teatralnej ani angażu w zespole teatralnym. Cała udokumentowana działalność aktorska Barei ograniczała się do filmu i telewizji.
Zobacz także
Źródła
- Stanisław Bareja – Wikipedia
pl.wikipedia.org/wiki/Stanisław_Bareja - Stanisław Bareja – FilmPolski.pl
filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=111451 - Stanisław Bareja – FDB.pl
fdb.pl/osoba/4693-stanislaw-bareja - Zdjęcie: Instytut Pamięci Narodowej, zdjęcie paszportowe z 1987 r., Wikimedia Commons, domena publiczna
commons.wikimedia.org/wiki/File:Stanisław_Bareja.jpg