Tadeusz Łomnicki

Biografia Tadeusza Łomnickiego

Dzieciństwo i edukacja

Tadeusz Łomnicki urodził się 18 lipca 1927 roku w Podhajcach jako syn Mariana, urzędnika pocztowego, i Jadwigi, nauczycielki. Był bratem Jana Łomnickiego, późniejszego reżysera i scenarzysty filmowego. Dzieciństwo spędził w Radomyślu Wielkim, gdzie jego ojciec pracował jako naczelnik poczty, a on sam stawiał pierwsze kroki w amatorskich przedstawieniach teatralnych. Podczas okupacji niemieckiej, w 1942 roku, ukończył Gimnazjum Handlowe w Dębicy. Należał do Szarych Szeregów, a następnie był żołnierzem Armii Krajowej.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Krakowa w 1945 roku przez niespełna rok służył w Milicji Obywatelskiej, którą opuścił, by realizować marzenia artystyczne. W 1946 roku ukończył Studium Teatralne przy Starym Teatrze w Krakowie. W sezonie 1946/1947 występował w Teatrze Miejskim w Katowicach, a w latach 1947–1949 w Miejskich Teatrach Dramatycznych w Krakowie, gdzie zadebiutował też jako dramaturg własną sztuką „Noe i jego menażeria”.

Kariera teatralna: od Krakowa po Teatr na Woli

Od 1949 roku grał w Warszawie, zaangażowany do Teatru Współczesnego. Od 1952 roku był w zespole Teatru Narodowego, a w 1954 roku ukończył studia na Wydziale Reżyserskim warszawskiej PWST (dyplom formalny otrzymał w 1965 roku). W 1957 roku wrócił do zespołu Teatru Współczesnego pod dyrekcją Erwina Axera i pozostał w nim do 1974 roku. To właśnie tam stworzył swoje najgłośniejsze kreacje: Orestesa w „Ifigenii w Taurydzie” Goethego (1961), Arturo Ui w „Karierze Artura Ui” Brechta (1962, reż. Erwin Axer), Solonego w „Trzech siostrach” Czechowa (1963) i Łatkę w „Dożywociu” Fredry (1963), a w 1970 roku Kapitana Edgara w „Play Strindberg” Dürrenmatta w reżyserii Andrzeja Wajdy.

Jako reżyser zadebiutował w 1965 roku na Małej Scenie Teatru Współczesnego. W 1969 roku został prorektorem, a rok później rektorem warszawskiej PWST i pełnił tę funkcję nieprzerwanie do 1981 roku. W 1974 roku, po ponad dwudziestu latach współpracy z Erwinem Axerem, przeszedł do Teatru Narodowego pod dyrekcją Adama Hanuszkiewicza, gdzie zagrał Gospodarza w „Weselu” Wyspiańskiego (1974), a we wrześniu 1975 roku – po śmierci Konrada Swinarskiego w katastrofie lotniczej – dokończył przygotowania i zagrał Prisypkina w „Pluskwie” Majakowskiego.

W 1976 roku założył i objął dyrekcję oraz kierownictwo artystyczne nowo powstałego Teatru na Woli w Warszawie. Zagrał tam między innymi Goyę w „Gdy rozum śpi” Vallejo w reżyserii Andrzeja Wajdy (1976), Bukarę w „Przedstawieniu »Hamleta« we wsi Głucha Dolna” w reżyserii Kazimierza Kutza (1977), Galileusza w „Życiu Galileusza” Brechta (1978), Hrabiego Fantazego w „Fantazym” Słowackiego (1980) oraz Antonia Salieriego w „Amadeuszu” Shaffera w reżyserii Romana Polańskiego (1981). W 1981 roku zrezygnował z dyrekcji Teatru na Woli i zakończył też kadencję rektorską w PWST, po czym przeszedł do Teatru Polskiego, gdzie w 1983 roku zagrał Papkina w „Zemście” Fredry.

W 1984 roku przeszedł do zespołu aktorskiego Teatru Studio, gdzie stworzył jedne z najważniejszych ról swojej kariery: Krappa w „Ostatniej taśmie” Becketta (1985, reż. Antoni Libera) i Hamma w „Końcówce” Becketta (1986). Od 1988 roku, niezwiązany etatowo z żadną sceną, występował nadal gościnnie w Teatrze Dramatycznym, Teatrze Powszechnym i Teatrze Współczesnym – między innymi jako Bruscon w „Komediancie” Bernharda (1990, reż. Erwin Axer) oraz jako Ojciec w sztuce Różewicza „Falle” w reżyserii Jerzego Grzegorzewskiego (1991) w Teatrze Studio.

Film

Zadebiutował na ekranie w 1946 roku rolą Kuby w filmie „Dwie godziny”. Rozpoznawalność przyniosły mu role w „Piątce z ulicy Barskiej” (1953) i „Pokoleniu” (1954) Andrzeja Wajdy oraz w „Eroice” Andrzeja Munka (1957) i „Niewinnych czarodziejach” Wajdy (1960). Najszerszej publiczności zapisał się jako pułkownik Michał Wołodyjowski w „Przygodach pana Michała” (1969), „Panu Wołodyjowskim” (1969) i „Potopie” (1974) Jerzego Hoffmana. Grał też u Krzysztofa Zanussiego („Kontrakt”, 1980) i Krzysztofa Kieślowskiego („Przypadek”, 1981; „Dekalog VIII”, 1988), a w „Człowieku z marmuru” Wajdy (1976) zagrał reżysera Jerzego Burskiego.

Rektor i pedagog

Łomnicki uczył w warszawskiej PWST, gdzie w 1969 roku został prorektorem, a w latach 1970–1981 nieprzerwanie pełnił funkcję rektora. Choroba serca zmusiła go do blisko dwuletniej przerwy w pracy zawodowej – operację w Londynie zorganizował i sfinansował Roman Polański, u którego aktor później przez kilka miesięcy mieszkał w Paryżu. Kilka lat wcześniej to właśnie Polański wyreżyserował go w roli Salieriego w „Amadeuszu” w Teatrze na Woli.

Łomnicki był też przez lata zaangażowany w życie polityczne PRL – w 1951 roku wstąpił do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, a od grudnia 1971 do wprowadzenia stanu wojennego zasiadał w Komitecie Centralnym PZPR; legitymację partyjną oddał 17 grudnia 1981 roku, tuż po wprowadzeniu stanu wojennego.

W ostatnich miesiącach życia pracował nad rolą tytułową w szekspirowskim „Królu Learze” w Teatrze Nowym w Poznaniu. Zmarł na atak serca 22 lutego 1992 roku podczas jednej z prób do tej sztuki. Jego ostatnimi słowami na scenie były słowa Leara: „Więc jakieś życie świta przede mną. Dalej, łapmy je, pędźmy za nim, biegiem, biegiem!”. Został pochowany w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.

Kalendarium kariery

• 1927Urodzony 18 lipca w Podhajcach.
• 1942Kończy Gimnazjum Handlowe w Dębicy; należy do Szarych Szeregów, potem Armii Krajowej.
• 1946Kończy Studium Teatralne przy Starym Teatrze w Krakowie. Debiut filmowy w „Dwóch godzinach”.
• 1949Angaż do Teatru Współczesnego w Warszawie.
• 1957Powraca do zespołu Teatru Współczesnego pod dyrekcją Erwina Axera.
• 1962Arturo Ui w „Karierze Artura Ui” Brechta – przełomowa kreacja aktorska.
• 1963Nagroda im. Boya-Żeleńskiego. Role Solonego w „Trzech siostrach” i Łatki w „Dożywociu”.
• 1965Debiutuje jako reżyser na Małej Scenie Teatru Współczesnego.
• 1970Zostaje rektorem warszawskiej PWST – funkcję pełni nieprzerwanie do 1981 roku.
• 1974Odchodzi z Teatru Współczesnego po ponad 20 latach, angaż do Teatru Narodowego.
• 1975Po śmierci Konrada Swinarskiego dokańcza „Pluskwę” i gra Prisypkina w Teatrze Narodowym.
• 1976Zakłada i obejmuje dyrekcję Teatru na Woli.
• 1981Rezygnuje z dyrekcji Teatru na Woli i funkcji rektora. Salieri w „Amadeuszu” (reż. R. Polański).
• 1984Operacja serca w Londynie zorganizowana przez Romana Polańskiego. Przejście do Teatru Studio.
• 1985Krapp w „Ostatniej taśmie” Becketta w Teatrze Studio.
• 1991Rola Ojca w „Falle” Różewicza w reżyserii Jerzego Grzegorzewskiego.
• 1992Umiera 22 lutego w Poznaniu podczas prób do „Króla Leara” w Teatrze Nowym.
• 1998Czytelnicy tygodnika „Polityka” uznają go za największego polskiego aktora XX wieku.

Najważniejsze role teatralne

Filmografia – wybór

Nagrody i odznaczenia

Odznaczenia państwowe

Nagrody artystyczne

Życie prywatne i rodzina

Tadeusz Łomnicki był pięciokrotnie żonaty. Ostatnią żoną była pisarka Maria Bojarska, autorka książki „Król Lear nie żyje” poświęconej jego życiu i karierze. Miał syna Jacka Łomnickiego (1951–2009), operatora filmowego. Był ateistą.

Jego bratem był Jan Łomnicki, reżyser i scenarzysta filmowy. Rodzina Łomnickich zapisała się w historii polskiej kultury dwoma pokoleniami twórców związanych z filmem i teatrem.

Ciekawostki o Tadeuszu Łomnickim

• W ankiecie tygodnika „Polityka” z 1998 roku czytelnicy uznali go za największego polskiego aktora XX wieku.
• Jego imieniem nazwano warszawski Teatr na Woli (od 1996) oraz Teatr Nowy w Poznaniu (od 2002) – scenę, na której zmarł podczas prób.
• Ostatnimi słowami, jakie wypowiedział na scenie, były słowa Króla Leara: „Więc jakieś życie świta przede mną. Dalej, łapmy je, pędźmy za nim, biegiem, biegiem!”.
• Operację serca w Londynie zorganizował i sfinansował Roman Polański, u którego aktor później mieszkał kilka miesięcy w Paryżu – kilka lat wcześniej to Polański reżyserował go w „Amadeuszu”.
• Zanim trafił na scenę zawodową, przez niespełna rok służył w Milicji Obywatelskiej w powojennym Krakowie.
• Napisał dwie sztuki, które doczekały się realizacji scenicznej: „Noe i jego menażeria” oraz „Kąkol i pszenica”.
• Funkcję rektora warszawskiej PWST pełnił nieprzerwanie przez 11 lat (1970–1981) – jedną z najdłuższych kadencji w historii uczelni.
• Jego dorobek artystyczny to 82 role teatralne, 51 filmowych, 26 w Teatrze Telewizji i 12 reżyserii – jedna z najbogatszych karier w historii polskiego teatru.

Tadeusz Łomnicki – pytania i odpowiedzi

Zobacz także

• Lista polskich aktorów
• Teatr Polski w Warszawie
• Teatry w Warszawie
• Teatry w Krakowie
• Jan Englert
• Wojciech Pszoniak
• Jerzy Trela

Źródła

• Tadeusz Łomnicki – Wikipedia
  pl.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Łomnicki
• Tadeusz Łomnicki – FilmPolski.pl
  filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=11228
• Tadeusz Łomnicki – Filmweb
  filmweb.pl/person/Tadeusz+Lomnicki-468
• Tadeusz Łomnicki – FDB.pl
  fdb.pl/osoba/1734-tadeusz-lomnicki-i
• Tadeusz Łomnicki – Encyklopedia Teatru Polskiego (role sceniczne, daty premier)
  encyklopediateatru.pl/osoby/1012/tadeusz-lomnicki
• Zdjęcie: Edward Hartwig / Narodowe Archiwum Cyfrowe, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0
  commons.wikimedia.org/wiki/File:Tadeusz_Łomnicki.jpg
  creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl

Ostatnia aktualizacja: 20.09.2026