Wojciech Pszoniak

Biografia Wojciecha Pszoniaka

Dzieciństwo i edukacja

Wojciech Pszoniak urodził się 2 maja 1942 roku we Lwowie i spędził tam pierwsze dwa lata życia. Pod koniec II wojny światowej jego rodzina musiała opuścić miasto. Dorastał w Gliwicach, w kamienicy przy ulicy Arkońskiej, w której mieszkał również młodszy o trzy lata poeta Adam Zagajewski. W tym samym mieście zaprzyjaźnił się w młodości z Tadeuszem Różewiczem. Uczył się gry na skrzypcach i klarnecie, a w średniej szkole muzycznej w Bytomiu – na oboju, udzielał się też w orkiestrze wojskowej i klubie szybowcowym.

Występował w teatrach amatorskich i studenckich oraz w kabaretach. W 1960 roku był w Gliwicach współzałożycielem Estrady Poetyckiej, która wkrótce przekształciła się w Studencki Teatr Poezji STEP, a rok później założył kabaret „Czerwona Żyrafa”. W grudniu 1962 roku zebrał entuzjastyczne recenzje za rolę w premierowym przedstawieniu sztuki Tadeusza Różewicza „Świadkowie, czyli Nasza Mała Stabilizacja” w reżyserii Jana Klemensa, wystawionym na scenie gliwickiego Kino-Teatru X. W 1968 roku ukończył Wydział Aktorski Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie.

Kariera teatralna w Polsce

Po dyplomie występował na scenach Starego Teatru w Krakowie, Teatru Narodowego i Teatru Powszechnego w Warszawie. Za rolę Wierchowieńskiego w „Biesach” według Dostojewskiego w Starym Teatrze otrzymał w 1972 roku nagrodę w plebiscycie czytelników „Dziennika Polskiego” oraz Nagrodę im. Leona Schillera. Grał także w „Klątwie” Wyspiańskiego (reż. Konrad Swinarski, 1970), „Miłości i gniewie” Johna Osborne'a (reż. Zygmunt Hübner, 1973) oraz „Rewizorze” Gogola (reż. Jerzy Gruza, 1977).

W Teatrze Powszechnym w Warszawie stworzył jedną z najgłośniejszych ról swojej kariery – Robespierre'a w „Sprawie Dantona” Stanisławy Przybyszewskiej w reżyserii Andrzeja Wajdy (1975), nagrodzoną na Opolskich Konfrontacjach Teatralnych i Kaliskich Spotkaniach Teatralnych. Na tej samej scenie zagrał także Augusta Strindberga w „Nocy Trybad” (nagroda na Kaliskich Spotkaniach Teatralnych, 1977) oraz Papkina w „Zemście” Aleksandra Fredry w reżyserii Zygmunta Hübnera (nagroda na Opolskich Konfrontacjach Teatralnych, 1979). W latach 1974–1980 był wykładowcą w warszawskiej PWST, a w latach 70. występował również w kabarecie Pod Egidą.

Za sezon 2000/2001 otrzymał Nagrodę im. Aleksandra Zelwerowicza za role Leona w „Pracowni krawieckiej” Jean-Claude'a Grumberga w Teatrze Telewizji oraz François Pignona w „Kolacji dla głupca” Francisa Vebera w Teatrze Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie. W 2001 roku wyreżyserował również „Dożywocie” Aleksandra Fredry. Grał ponadto w „Siedmiu piętrach” Dino Buzattiego (reż. Andrzej Barański, 1995) i „Śmiesznym staruszku” Tadeusza Różewicza (reż. Stanisław Różewicz, 1997). Nagrywał też dla Teatru Polskiego Radia.

Praca we Francji

Od końca lat 70. Pszoniak grał w teatrach francuskich, między innymi w Nanterre, Montparnasse i Chaillot, a także na scenach londyńskich. W latach 80. wyjechał na stałe do Paryża. Od lat 90. występował naprzemiennie w spektaklach francuskich i polskich, dzieląc karierę między oba kraje. Mieszkał na stałe we Francji, zawsze podkreślając w wywiadach swoje przywiązanie do Polski.

Film

Na ekranie zadebiutował w 1965 roku w bułgarskim serialu telewizyjnym „Proizszestwia na Sljapata ulica”. Polski debiut filmowy zaliczył w 1970 roku w „Twarzy anioła” Zbigniewa Chmielewskiego. Zagrał tytułową rolę w „Diable” Andrzeja Żuławskiego (1972), dziennikarza i Stańczyka w „Weselu” Andrzeja Wajdy (1972) oraz Mieszka I w „Gnieździe” Jana Rybkowskiego (1974). Międzynarodową sławę przyniosła mu rola Moryca Welta w „Ziemi obiecanej” Wajdy (1974), za którą otrzymał nagrodę na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku.

Później zagrał doktora Marglewskiego w „Szpitalu przemienienia” Edwarda Żebrowskiego (1978), Siedelmayera w „Arii dla atlety” Filipa Bajona (1979) i Josełe w „Austerii” Jerzego Kawalerowicza (1982). W 1983 roku wystąpił jako Robespierre w „Dantonie” Andrzeja Wajdy, otrzymując za tę rolę nagrodę Światowego Festiwalu Filmowego w Montrealu, a w 1990 roku zagrał tytułową rolę w wajdowskim „Korczaku”.

W kolejnych latach pojawił się m.in. jako Kamiński w „Strajku” Volkera Schlöndorffa (2007), pacjent w „Mniejszym złu” Janusza Morgensterna (2009), Władysław Gomułka w „Czarnym czwartku” Antoniego Krauzego (2011) oraz generał Maxime Weygand w „1920 Bitwie warszawskiej” Jerzego Hoffmana (2011). Za rolę Felicjana Zuppego w „Excentrycy, czyli po słonecznej stronie ulicy” Janusza Majewskiego (2015) otrzymał Złoty Lew i Orła dla najlepszego aktora drugoplanowego.

Kalendarium kariery

• 1942Urodzony 2 maja we Lwowie.
• 1962Debiutuje na scenie gliwickiego Kino-Teatru X w „Świadkach” Tadeusza Różewicza.
• 1965Debiut ekranowy w bułgarskim serialu telewizyjnym „Proizszestwia na Sljapata ulica”.
• 1968Kończy Wydział Aktorski PWST w Krakowie i zaczyna pracę w Starym Teatrze.
• 1970Polski debiut filmowy w „Twarzy anioła” Zbigniewa Chmielewskiego.
• 1972Tytułowa rola w „Diable” Andrzeja Żuławskiego i rola w jego „Weselu”; Nagroda im. Leona Schillera.
• 1974Moryc Welt w „Ziemi obiecanej” Andrzeja Wajdy przynosi mu międzynarodową sławę.
• 1975Robespierre w „Sprawie Dantona” w Teatrze Powszechnym w Warszawie; nagroda za „Ziemię obiecaną” w Gdańsku.
• 1982Josełe w „Austerii” Jerzego Kawalerowicza.
• 1983Robespierre w „Dantonie” Andrzeja Wajdy; nagroda Światowego Festiwalu Filmowego w Montrealu.
• 1990Tytułowa rola w „Korczaku” Andrzeja Wajdy.
• 2001Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza za sezon 2000/2001; reżyseruje „Dożywocie” Fredry.
• 2007Złoty Medal „Zasłużony Kulturze – Gloria Artis”; rola w „Strajku” Volkera Schlöndorffa.
• 2011Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski; role w „Czarnym czwartku” i „1920 Bitwie warszawskiej”; Honorowy Obywatel Miasta Gliwice.
• 2015Felicjan Zuppe w „Excentrycy, czyli po słonecznej stronie ulicy”; Złoty Lew za rolę drugoplanową.
• 2018Otrzymuje francuski tytuł Komandora Orderu Sztuki i Literatury.
• 2020Umiera 19 października w Warszawie w wieku 78 lat; spoczywa na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Najważniejsze role teatralne

Filmografia – wybór

Nagrody i odznaczenia

Odznaczenia (Polska i Francja)

Nagrody artystyczne

Życie prywatne i rodzina

Wojciech Pszoniak był żonaty z Barbarą Pszoniak. Miał dwóch starszych braci – Jerzego (starszego o 12 lat) oraz Antoniego Pszoniaka (starszego o 11 lat), który również był aktorem.

Od końca lat 70. dzielił życie między Polskę i Francję, a w latach 80. przeniósł się na stałe do Paryża. Mimo wieloletniego mieszkania za granicą w wywiadach podkreślał swoje przywiązanie do Polski. Był członkiem honorowych komitetów poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi w 2010 roku oraz przed wyborami prezydenckimi w 2015 roku.

Zmarł 19 października 2020 roku w Warszawie w wieku 78 lat wskutek choroby nowotworowej. Po mszy pogrzebowej w kościele Środowisk Twórczych, 3 listopada 2020 roku urna z jego prochami została złożona na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Ciekawostki o Wojciechu Pszoniaku

• W 1990 roku Gustaw Holoubek, Tadeusz Łomnicki i Zbigniew Zapasiewicz uznali go za jednego z trzech najwybitniejszych polskich aktorów dramatycznych po 1965 roku, obok Piotra Fronczewskiego i Andrzeja Seweryna.
• Dorastał w Gliwicach, w tej samej kamienicy przy ulicy Arkońskiej co młodszy o trzy lata poeta Adam Zagajewski, i przyjaźnił się w młodości z Tadeuszem Różewiczem.
• Zanim wybrał aktorstwo, uczył się gry na skrzypcach, klarnecie i oboju, grał w orkiestrze wojskowej i należał do klubu szybowcowego.
• W 1961 roku założył w Gliwicach kabaret „Czerwona Żyrafa”.
• Zanim zagrał w polskim filmie, zadebiutował na ekranie w bułgarskim serialu telewizyjnym (1965).
• W 1997 roku odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd w Międzyzdrojach, a rok później odsłonięto jego gwiazdę w Alei Gwiazd na łódzkiej ulicy Piotrkowskiej.
• W 2011 roku otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Miasta Gliwice, gdzie spędził dzieciństwo i młodość.
• Publikował felietony na portalu Koduj24.pl.

Wojciech Pszoniak – pytania i odpowiedzi

Zobacz także

• Lista polskich aktorów
• Jan Englert
• Janusz Gajos
• Bogusław Linda
• Maciej Stuhr
• Teatry w Krakowie
• Teatry w Warszawie

Źródła

• Wojciech Pszoniak – Wikipedia
  pl.wikipedia.org/wiki/Wojciech_Pszoniak
• Wojciech Pszoniak – Wikidata
  wikidata.org/wiki/Q320786
• Wojciech Pszoniak – FilmPolski.pl
  filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=11920
• Wojciech Pszoniak – Filmweb
  filmweb.pl/person/Wojciech+Pszoniak-460
• Wojciech Pszoniak – FDB.pl
  fdb.pl/osoba/23790-wojciech-pszoniak
• 1920 Bitwa warszawska – Wikipedia (obsada)
  pl.wikipedia.org/wiki/1920_Bitwa_warszawska
• Czarny czwartek (film) – Wikipedia
  pl.wikipedia.org/wiki/Czarny_czwartek_(film)
• Mniejsze zło (film) – Wikipedia (obsada)
  pl.wikipedia.org/wiki/Mniejsze_zło_(film)
• Excentrycy, czyli po słonecznej stronie ulicy – Wikipedia (obsada, nagrody)
  pl.wikipedia.org/wiki/Excentrycy,_czyli_po_słonecznej_stronie_ulicy
• Zdjęcie: Edward Hartwig / Narodowe Archiwum Cyfrowe, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0
  commons.wikimedia.org/wiki/File:Wojciech_Pszoniak_(portret).jpg
  creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl

Ostatnia aktualizacja: 20.09.2026