Biografia Zbigniewa Cybulskiego
Dzieciństwo, wojna i edukacja
Zbigniew Cybulski urodził się 3 listopada 1927 roku w Kniażem na Pokuciu, w majątku swoich dziadków ze strony matki. Przed wojną mieszkał z rodzicami i bratem na warszawskim Żoliborzu. Czas okupacji spędził bez rodziców – ojciec przedostał się przez Rumunię do Francji, a matka została aresztowana przez Sowietów i wywieziona do Kazachstanu. Zbigniew wraz z bratem Antonim trafił do babci w Kołomyi, a następnie do Grójca, gdzie mieszkał do końca wojny. Po wojnie rodzina osiedliła się w Dzierżoniowie, gdzie w 1947 roku Cybulski zdał maturę.
Studiował kolejno na Wydziale Konsularnym krakowskiej Akademii Handlowej oraz na Wydziale Dziennikarskim Wyższej Szkoły Nauk Społecznych w Krakowie, ostatecznie w 1953 roku ukończył studia aktorskie w Państwowej Wyższej Szkole Aktorskiej w Krakowie. W tym samym roku zadebiutował na scenie Teatru Wybrzeże w Gdańsku w „Intrydze i miłości” Friedricha Schillera.
Bim-Bom i pierwsze role filmowe
Wraz z Bogumiłem Kobielą założył w Gdańsku studencki teatrzyk Bim-Bom, którego został dyrektorem. Pierwszą rolę filmową zagrał w 1954 roku w „Pokoleniu” Andrzeja Wajdy jako Kostek, chłopak z Woli biegnący z kolegami w stronę nasypu kolejowego. Krytyk Konrad Eberhardt zwrócił uwagę na naturalność i spontaniczność młodego aktora już w tej niewielkiej roli. Po epizodach w „Trzech startach” i „Tajemnicy dzikiego szybu” zagrał główną rolę w „Końcu nocy” (1956) według scenariusza Marka Hłaski – skonfliktowanego z prawem kierowcę ciężarówki, u boku młodych wówczas aktorów Ryszarda Filipskiego, Adama Fiuta i Romana Polańskiego. W 1958 roku otrzymał główną rolę męską w „Ósmym dniu tygodnia” Aleksandra Forda, filmie uznanym za „niesłuszny ideologicznie” i wycofanym z rozpowszechniania.
„Popiół i diament” i rola życia
Przełomem okazała się rola Maćka Chełmickiego, członka antykomunistycznego podziemia, w „Popiele i diamencie” Andrzeja Wajdy (1958). Reżyser rozważał pierwotnie obsadzenie Tadeusza Janczara, jednak za namową Janusza Morgensterna zdecydował się na Cybulskiego. Aktor, wbrew zamysłowi kostiumolog Katarzyny Chodorowicz, zagrał we własnym ubraniu – kurtce, dżinsach i pionierkach – oraz, mimo sprzeciwu reżysera, w ciemnych okularach. Demonstracyjnie współczesna kreacja przywoływała krytykom skojarzenia z Jamesem Deanem; sam Cybulski przyznawał, że obaj posługiwali się podobną metodą aktorską, lecz o ile Dean grał „ludzi zwichniętych”, on grał „ludzi, którzy nie potrafili dorównać kroku naszym przemianom”.
Ucieczka od jednej roli
Rola Maćka na lata związała Cybulskiego z jedną kreacją. Próbował się od niej uwolnić m.in. jako zootechnik Więcek w „Krzyżu Walecznych” Kazimierza Kutza (1959) i były kochanek bohaterki w „Pociągu” Jerzego Kawalerowicza (1959). W lirycznym „Do widzenia, do jutra” Janusza Morgensterna (1960) zagrał studenta Jacka i współtworzył dialogi z Kobielą. Autoironiczne podejście do własnej legendy pokazał w „Jak być kochaną” Wojciecha Jerzego Hasa (1962), a jedyną rolę w kostiumie historycznym, bez charakterystycznych okularów, zagrał jako Alfons van Worden w „Rękopisie znalezionym w Saragossie” Hasa (1965). Grał też w koprodukcjach zagranicznych – francuskich „Herbacie z miętą” i „Lalce” oraz szwedzkim „Kochać”. W „Jowicie” Janusza Morgensterna (1967) zagrał trenera sportowca granego przez Daniela Olbrychskiego; był to jeden z jego ostatnich filmów.
Kariera teatralna
Poza Teatrem Wybrzeże, gdzie grał m.in. w „Poszukiwaczach”, „Mazepie”, „Tragedii Optymistycznej” i „Kapeluszu pełnym deszczu” w reżyserii Andrzeja Wajdy, a „Jonasza i Błazna” oraz „Króla” wyreżyserował sam, na początku lat 60. przeniósł się do Warszawy. Występował w Kabarecie Wagabunda oraz w Teatrze Ateneum – w „Dwojgu na huśtawce” (reż. Andrzej Wajda), „Kramie z piosenkami” (reż. Barbara Fijewska), „Requiem dla zakonnicy” (reż. Jerzy Markuszewski) i „Inkarno” (reż. Wanda Laskowska). W 1963 roku wyreżyserował „Piątą kolumnę” w ramach szczecińskich Teatrów Dramatycznych. Grał też w Teatrze Telewizji.
Tragiczna śmierć
Cybulski prowadził intensywny tryb życia, nieustannie podróżując pociągami, do których wskakiwał w ostatniej chwili – podobne sceny grał w kilku swoich filmach. 8 stycznia 1967 roku, wracając z planu zdjęciowego „Mordercy zostawiającego ślad”, na dworcu Wrocław Główny próbował wskoczyć do ruszającego pociągu ekspresowego „Odra”. Wpadł między wagon a peron i został uderzony schodami kolejnego wagonu. Mimo natychmiastowej pomocy zmarł w Szpitalu Specjalistycznym im. L. Rydygiera we Wrocławiu po godzinnej walce o życie. Pochowano go 12 stycznia 1967 roku w grobowcu rodzinnym w Katowicach, po kompromisowej uroczystości kościelnej i świeckiej, w której udział wzięli m.in. Gustaw Holoubek, Daniel Olbrychski, Jerzy Kawalerowicz i Aleksandra Śląska.
Kalendarium
- 1927Urodzony 3 listopada w Kniażem na Pokuciu.
- 1939–1945Czas wojny spędza bez rodziców, u babci w Kołomyi, a potem w Grójcu.
- 1947Matura w Dzierżoniowie.
- 1953Dyplom PWSA w Krakowie. Debiut teatralny w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku.
- 1954Współzakłada teatrzyk Bim-Bom. Debiut filmowy w „Pokoleniu” Andrzeja Wajdy.
- 1956Główna rola w „Końcu nocy” wg scenariusza Marka Hłaski.
- 1958„Ósmy dzień tygodnia” (film wycofany z dystrybucji) i przełomowa rola Maćka Chełmickiego w „Popiele i diamencie”.
- 1959Role w „Krzyżu Walecznych” i „Pociągu”.
- 1960Ślub z Elżbietą Chwalibóg w Sopocie. „Do widzenia, do jutra” Janusza Morgensterna.
- 1961Narodziny syna Macieja. Przeprowadzka do Warszawy, Teatr Ateneum.
- 1962„Jak być kochaną” Wojciecha Jerzego Hasa.
- 1963Reżyseria „Piątej kolumny” w Teatrach Dramatycznych w Szczecinie.
- 1965„Rękopis znaleziony w Saragossie” i „Salto” Tadeusza Konwickiego.
- 1967Ginie tragicznie 8 stycznia na dworcu we Wrocławiu. Premiera „Jowity”.
- 1969Ustanowiono Nagrodę im. Zbyszka Cybulskiego dla młodych aktorów.
- 19841. miejsce w rankingu aktorów 40-lecia PRL.
- 1996Super Złota Kaczka „Filmu” dla najlepszego aktora w historii polskiego kina.
- 1997Andrzej Wajda odsłania tablicę pamiątkową na dworcu Wrocław Główny w 30. rocznicę śmierci.
- 20091. miejsce w plebiscycie „Newsweeka” na najlepszego polskiego aktora.
Role teatralne
| Okres | Rola | Spektakl / autor | Teatr |
|---|---|---|---|
| 1953 | debiut w zespole | „Intryga i miłość”, F. Schiller | Teatr Wybrzeże, Gdańsk |
| l. 50. | role zespołowe | „Poszukiwacze”, „Mazepa”, „Tragedia Optymistyczna”, „Grzech”, „Ballady i romanse” | Teatr Wybrzeże, Gdańsk |
| l. 50. | rola i reżyseria własna | „Jonasz i Błazen”, „Król” | Teatr Wybrzeże, Gdańsk |
| l. 50. | rola | „Kapelusz pełen deszczu”, reż. A. Wajda | Teatr Wybrzeże, Gdańsk |
| 1960–1963 | rola | „Dwoje na huśtawce”, reż. A. Wajda | Teatr Ateneum, Warszawa |
| 1960–1963 | rola | „Kram z piosenkami”, reż. B. Fijewska | Teatr Ateneum, Warszawa |
| 1960–1963 | rola | „Requiem dla zakonnicy”, reż. J. Markuszewski | Teatr Ateneum, Warszawa |
| 1960–1963 | rola | „Inkarno”, reż. W. Laskowska | Teatr Ateneum, Warszawa |
| 1963 | reżyseria | „Piąta kolumna” | Teatry Dramatyczne, Szczecin |
Filmografia – wybór
| Rok | Tytuł | Rola | Reżyseria |
|---|---|---|---|
| 1954 | Pokolenie | Kostek (debiut) | Andrzej Wajda |
| 1956 | Koniec nocy | kierowca ciężarówki (rola główna) | J. Dziedzina, P. Komorowski, W. Uszycka |
| 1958 | Ósmy dzień tygodnia | rola główna | Aleksander Ford |
| 1958 | Popiół i diament | Maciek Chełmicki | Andrzej Wajda |
| 1959 | Krzyż Walecznych | zootechnik Więcek | Kazimierz Kutz |
| 1959 | Pociąg | były kochanek bohaterki | Jerzy Kawalerowicz |
| 1960 | Do widzenia, do jutra | Jacek | Janusz Morgenstern |
| 1962 | Jak być kochaną | Wiktor Rawicz | Wojciech Jerzy Has |
| 1965 | Rękopis znaleziony w Saragossie | Alfons van Worden | Wojciech Jerzy Has |
| 1965 | Salto | Kowalski-Malinowski | Tadeusz Konwicki |
| 1967 | Jowita | trener sportowca | Janusz Morgenstern |
| 1967 | Morderca zostawia ślad | epizod (ostatnia, pośmiertna rola) | – |
Nagrody i wyróżnienia
Odznaczenia pośmiertne
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (przyznany przez Radę Państwa, złożony na trumnie 12 stycznia 1967)
- Złote Odznaczenie im. Janka Krasickiego (Zarząd Główny Związku Młodzieży Socjalistycznej)
Uznanie i rankingi
- 1. miejsce w rankingu aktorów 40-lecia PRL, Wydział Kultury i Sztuki UM w Łodzi (1984)
- Super Złota Kaczka miesięcznika „Film” dla najlepszego aktora w historii polskiego kina (1996)
- 4. miejsce w plebiscycie tygodnika „Polityka” na najwybitniejszego aktora (1998)
- 1. miejsce w plebiscycie „Newsweeka” na najlepszego polskiego aktora (2009)
Życie prywatne i rodzina
30 sierpnia 1960 roku w Sopocie Zbigniew Cybulski poślubił Elżbietę Chwalibóg, studentkę Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku i koleżankę z kabaretu Bim-Bom, siostrę aktorki Marii Chwalibóg. Wesele odbyło się w kaszubskiej wsi Chmielno. Z małżeństwa urodził się syn Maciej (1961–2016). Ojcem aktora był Aleksander Cybulski, przedwojenny urzędnik Ministerstwa Spraw Zagranicznych, matką – Ewa z domu Jaruzelska. Kuzynem Cybulskiego ze strony matki był pedagog Wojciech Jaruzelski z Dzierżoniowa, którego niektórzy biografowie mylnie utożsamiają z generałem o tym samym imieniu i nazwisku – obaj byli jedynie dalekimi krewnymi. Cybulski miał młodszego brata Antoniego (1931–2009), prawnika.
Ciekawostki o Zbigniewie Cybulskim
- W roli Maćka Chełmickiego zagrał we własnym ubraniu i wbrew sprzeciwowi Andrzeja Wajdy założył ciemne okulary, które stały się jego znakiem rozpoznawczym.
- Krytycy porównywali go do Jamesa Deana, nazywając „polskim Jamesem Deanem”.
- W wielu swoich filmach grał sceny wskakiwania do pociągu – motyw, który tragicznie powtórzył się w rzeczywistości.
- Reżyser Jan Laskowski poświęcił mu w 1967 roku film dokumentalny „Zbyszek”, montując sceny, w których Cybulski wskakuje do pociągów.
- Andrzej Wajda nawiązał do jego legendy w filmie „Wszystko na sprzedaż”, w którym młodego aktora zapatrzonego w „Aktora” zagrał Daniel Olbrychski.
- Zespół 2 plus 1 nagrał w 1977 roku płytę „Aktor” jako hołd dla zmarłego artysty.
- Od 1969 roku przyznawana jest Nagroda im. Zbyszka Cybulskiego dla młodych aktorów o wyrazistej indywidualności.
- Jego ostatnią, niezrealizowaną rolą miał być udział w filmie z Marleną Dietrich.
Zbigniew Cybulski – pytania i odpowiedzi
Ile lat miał Zbigniew Cybulski, gdy zmarł?
Urodził się 3 listopada 1927 roku, zmarł 8 stycznia 1967 roku w wieku 39 lat.
Za jaką rolę Zbigniew Cybulski jest najbardziej znany?
Za rolę Maćka Chełmickiego w filmie „Popiół i diament” Andrzeja Wajdy (1958) – żołnierza antykomunistycznego podziemia w ciemnych okularach, porównywanego przez krytyków do Jamesa Deana.
Jak zginął Zbigniew Cybulski?
8 stycznia 1967 roku na dworcu Wrocław Główny, próbując wskoczyć do ruszającego pociągu ekspresowego „Odra”, wpadł między wagon a peron i został uderzony schodami kolejnego wagonu. Zmarł w szpitalu po godzinnej walce o życie.
Czym był teatrzyk Bim-Bom?
Studenckim teatrzykiem satyryczno-poetyckim założonym w Gdańsku w 1954 roku przez Zbigniewa Cybulskiego i Bogumiła Kobielę, którego Cybulski był dyrektorem. Był to jeden z najważniejszych teatrów studenckich w powojennej Polsce.
Gdzie grał teatralnie Zbigniew Cybulski?
Od 1953 roku w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku, a od początku lat 60. w Teatrze Ateneum w Warszawie. Występował też w Kabarecie Wagabunda i w spektaklach Teatru Telewizji.
Czy Zbigniew Cybulski był spokrewniony z generałem Wojciechem Jaruzelskim?
Jego kuzynem ze strony matki był pedagog Wojciech Jaruzelski z Dzierżoniowa, mylony czasem przez biografów z generałem Wojciechem Jaruzelskim – ci dwaj byli jedynie dalekimi krewnymi.
Zobacz także
Źródła
- Zbigniew Cybulski – Wikipedia
pl.wikipedia.org/wiki/Zbigniew_Cybulski - Zbigniew Cybulski – FilmPolski.pl
filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=114705 - Zbigniew Cybulski – Filmweb
filmweb.pl/person/Zbigniew.Cybulski - Zbigniew Cybulski – FDB.pl
fdb.pl/osoba/56044-zbigniew-cybulski-i - Zbigniew Cybulski – IMDb
imdb.com/name/nm0194193/ - Kadr z filmu „Popiół i diament” (1958), domena publiczna (PD-Poland), Wikimedia Commons
commons.wikimedia.org/wiki/File:Zbigniew_Cybulski_w_filmie_Popiół_i_diament_(1958)_1.jpg